Տէսինի Մեծ Եղեռնի յուշարձանին նախընթացները

ՎԱՐԴԱՆ ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ

Տէսինի Մեծ Եղեռնի յուշարձանի կառուցման 50ամեակին առիթով, Եդուարդ Մարտիրոսեան պատմական շահեկան ակնարկ մը հրատարակած էր՝ ֆրանսերէն եւ հայերէն (“Nor Haratch – Hebdo”, 2 juin 2022. «Նոր Յառաջ», 4 Յունիս 2022)։ Բովանդակալից յօդուածը ֆրանսաբնակ ու ոչ-ֆրանսաբնակ հայուն կը յիշեցնէր, թէ ո՞ւր եւ ինչպէ՞ս կառուցուած է Եւրոպայի (ինչպէս պիտի տեսնենք՝ արեւմտեան Եւրոպայի) առաջին նմանօրինակ յուշարձանը, ինչպէս նաեւ մոռացութեան վիհէն կը հանէր այն անձնաւորութիւնները, որոնք դերակատար եղած էին անոր իրականացման։

Ժխտում՝ բառերի պատերազմի պայմաններում

 ԱՆՈՒՇ ԹՐՈՒԱՆՑ

«Ալիք Մեդիա»յի հարցազրոյցը` ամերիկաբնակ գիտնական, հայագէտ Վարդան Մատթէոսեանի հետ` «Հայոց ցեղասպանութեան անուանման քաղաքականութիւնը. լեզու, պատմութիւն եւ “Մեծ եղեռն”» անգլերէն աշխատութեան առթիւ։

-«Մեծ եղեռն» արտայայտութիւնը քննելու ձեր գործունէութիւնը տարիների պատմութիւն ունի. ի՞նչը մղեց դիմելու նման ուսումնասիրութեան:

-Հայոց ցեղասպանութեան հարցերը երբեւէ իմ հայագիտական գործունէութեան կիզակէտը չեն եղել (չհաշուած հազուադէպ անդրադարձները), թեմային դիմել եմ ակամայ: 2008-2009 թուականներին թուրք լիբերալ մտաւորականների` ներողութիւն խնդրելու նախաձեռնութեան տեքստում թուրքերէնով եւ այլ լեզուներով գրւում էր “Buyuk Felaket/Great Catastrophe”, իսկ հայերէն թարգմանութիւնը` «Մեծ եղեռն»: Ապա ԱՄՆ այդ ժամանակուայ նախագահ Բարաք Օբաման ապրիլի 24-ի տարեկան ելոյթում օգտագործում էր ուղղակի հայերէն «Մեծ եղեռն», որ խուսափի «ցեղասպանութիւն» բառից` չնայած այն ճանաչելու իր նախընտրական խոստմանը: Օբամայից առաջ «Մեծ եղեռն»-ն օգտագործել էր Հռոմի Յովհաննէս Պօղոս Բ. պապը, բոլորովին տարբեր համագրում (կոնտեքստ), որին հետեւել էին նրա յաջորդները` Բենեդիկտոս ԺԶ. եւ Ֆրանցիսկոս պապերը, իսկ ԱՄՆ նախագահ Ջորջ Վ. Բուշը կիրառել էր դրա “Great Calamity” այսպէս ասած թարգմանութիւնը (Օբամայից յետոյ Դոնալդ Թրամփը լրիւ բանաքաղել է վերջինիս յայտարարութիւնների ոճն ու նոյնիսկ բառապաշարը):

Լոյս տեսաւ Վարդան Մատթէոսեանի «Հայոց ցեղասպանութիւնը անուանման քաղաքականութիւնը. լեզու, պատմութիւն եւ "Մեծ Եղեռն"» անգլերէն աշխատութիւնը

Լոնտոնի Bloomsbury Publishing ընկերութեան ճիւղերէն մէկը՝ I. B. Tauris հրատարակչատունը, վերջերս լոյս ընծայեց հայագէտ դոկտ. Վարդան Մատթէոսեանի անգլերէն աշխատասիրութիւնը՝ The Politics of Naming the Armenian Genocide: Language, History and ‘Medz Yeghern’ («Հայոց ցեղասպանութիւնը անուանման քաղաքականութիւնը. լեզու, պատմութիւն եւ “Մեծ Եղեռն”»), որ հրատարակչատան նոր՝ «Հայերը արդի եւ վաղ արդի աշխարհին մէջ» մատենաշարին առաջին հատորը կը կազմէ։ 

«Օրուայ հրամայականն է դարձել ստեղծել միջազգային իրաւունքի մասնագէտներով յագեցած կառոյց»

ՔՐԻՍԹԻՆԱ ԱՂԱԼԱՐԵԱՆ

Այս տարի Ապրիլի 24-ի ոգեկոչման արարողութիւնները տեղի ունեցան այլ հարթակում՝ համացանցում։ Պատճառները հասկանալի են։ Սակայն, դա չխանգարեց, որպէսզի հազարաւոր հայեր իրենց յարգանքի տուրքը մատուցեն Հայոց ցեղասպանութեան զոհերի յիշատակի առաջ։ Հայոց ցեղասպանութեան յիշողութիւնը ոչ միայն գնալով էլ աւելի է ամրապնդւում ու բիւրեղանում, այլեւ էլ աւելի է իմաստաւորւում սերունդների մէջ՝ այսօր ու ապագայում յիշելու, պայքարելու, արդար հատուցման մասին գործուն քայլերի դիմելու առումներով։

«Զարթօնք» օրաթերթը զրուցել է  Հայոց ցեղասպանութեան թանգարան–Հիմնարկի տնօրէն Յարութիւն Մարութեանի հետ։ 

«Եղեռն» բառի իմաստը եւ հայերէնի չիմացութեան վնասները

ՎԱՐԴԱՆ ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ

Ինչպէս ընթերցողը գիտէ, 2009-2019 թուականներուն, Միացեալ Նահանգներու նախագահներ Պարաք Օպամա եւ Տոնըլտ Թրամփ (իր նախորդին հետեւողութեամբ ու բանագողութեամբ) ամէն Ապրիլ 24ի առիթով հրապարակած են յայտարարարութիւն մը որուն մէջ ներկայ են ցեղասպանութեան սահմանումը եւ «Մեծ Եղեռն» անուանումը, թէեւ, ի մեծ յուսախաբութիւն հայ քաղաքական գործիչներու, հրապարակագիրներու եւ ընդհանուր հանրութեան, «ցեղասպանութիւն» բառը բացակայ է։

Ցեղասպանագիտութեան մեծ կորուստը

ԹԱՆԷՐ ԱԳՉԱՄ

 

2 Օգոս­­­տոս, 2019, Ուրբաթ երե­­­­­կոյ հի­­­­­ւան­­­­­դա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նոցի մէջ մա­­­­­հացաւ Հա­­­­­յոց ցե­­­­­ղաս­­­­­պա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նու­­­­­թեան հե­­­­­տազօ­­­­­տու­­­­­թիւննե­­­­­րու դպրո­­­­­ցի հիմ­­­­­նա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­դիր փրոֆ. Վա­­­­­հագն Տատ­­­­­րեան։

Ծնած էր 1923-ին (*), Պոլ­­­­­սոյ Գա­­­­­տըգիւղ թա­­­­­ղը։ Ծա­­­­­գու­­­­­մով չո­­­­­րումցի էր։ Հայ­­­­­րը այդ քա­­­­­ղաքի երե­­­­­ւելի դա­­­­­տաւոր­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րէն էր եւ լաւ բա­­­­­րեկա­­­­­մու­­­­­թիւն ու­­­­­նէր իթ­­­­­թի­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­հատա­­­­­կան­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րու հետ։ Այդ բա­­­­­րեկա­­­­­մու­­­­­թեան շնոր­­­­­հիւ Տատ­­­­­րեան­­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րը յա­­­­­ջողե­­­­­ցան Պո­­­­­լիս հաս­­­­­նիլ։ Ման­­­­­կութիւ­­­­­նը ան­­­­­ցաւ Գա­­­­­տըգիւղ, ապա Սկիւ­­­­­տա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րի մէջ։ Բ. Հա­­­­­մաշ­­­­­խարհա­­­­­յին պա­­­­­տերազ­­­­­մի նա­­­­­խօրէին գնաց Պեր­­­­­լին, թո­­­­­ւաբա­­­­­նու­­­­­թիւն ու­­­­­սա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նելու մի­­­­­տու­­­­­մով։ Ապա Վիեն­­­­­նա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­յի մէջ ՝ պատ­­­­­մա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­գիտու­­­­­թիւն, Զիւ­­­­­րի­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­խի մէջ մի­­­­­ջազ­­­­­գա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­յին իրա­­­­­ւաբա­­­­­նու­­­­­թիւն ու­­­­­սա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­նեցաւ։ Տոք­­­­­թո­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րակա­­­­­նը պաշտպա­­­­­նեց ըն­­­­­կե­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րագի­­­­­տու­­­­­թեամբ՝ Շի­­­­­քակո­­­­­յի հա­­­­­մալ­­­­­սա­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­րանը։

Ըստ Թուրքիոյ արխիւներուն՝ ցեղասպանութեան զոհերը «ողջ» են կամ «անյայտ կորսուած»

Թուրքիոյ բնակչութեան հարցերու վարչութեան պաշտօնական արխիւներուն մէջ, Հայոց Ցեղասպանութեան տարիներուն սպաննուած հայերը կա՛մ դեռ «ողջ» են, կա՛մ «կը փնտռուին իբրեւ անյայտ կորսուածներ»: Նման տեղեկութիւն յայտնաբերուած է՝ Թուրքիոյ հանրային ծառայութիւններու կայքէն քաղաքացիներու տոհմածառերը ուսումնասիրելու կարելիութիւն ընծայող նոր ծառայութեան մը ստուգումէն ետք:

Թուրքիոյ մէջ լոյս տեսած է հակահայ յօդուածներէ բաղկացած պատմական զեղծարարութեան հերթական օրինակը

Թուրքիոյ մէջ «Փանտորա» հրատարակչութիւնը լոյս ընծայած է պատմութեան քանի մը թուրք զեղծարարներու հեղինակած յօդուածներու ժողովածուն` թրքական պաշտօնական պատմագրութեան ներկայացուցիչներէն Ֆերուտուն Աթայի խմբագրութեամբ: Այդ մասին կը հաղորդէ «Ակունք»-ը` հիմնուելով յիշեալ հրատակչութեան պաշտօնական կայքէջին մէջ հրապարակուած տեղեկութեան վրայ:

Բարակ գիծ մը

ՎԱՐԴԱՆ ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ

 

Անցեալ Հոկտեմբեր 14-ին, Պոլսոյ մէջ առաջին անգամ ըլլալով նշուած էր Հայաստանի երկրորդ անկախութեան տարեդարձը գեղարուեստական յայտագրով մը, որուն մասնակցած էին Երեւանէն յատկապէս հրաւիրուած «Կադանս» (իմա՛՝ ֆր. cadence) նուագախումբը եւ Պոլսոյ «Մարալ» պարախումբը։ Փառաշուք համերգը, որ կազմակերպուած էր Սեւ ծովու Տնտեսական Համագործակցութեան Կազմակերպութեան Հայաստանի մշտական ներկայացուցչութեան կողմէ՝ կարգադիր յանձնախումբի մը անմիջական գործակցութեամբ, հոծ բազմութեան ներկայութիւնը վայելած է։ Ձեռնարկի աւարտին, յուշանուէրներ յանձնուած են բոլոր մասնակից ու աջակից անձնաւորութիւններուն։

Նամակ երկրէն. Ո՞րն է մեր առաջնահերթութիւնը

ՐԱՖՖԻ ՏՈՒՏԱԳԼԵԱՆ

 
Մօտաւորապէս երկու տարի առաջ, երբ ամբողջ ազգով Ցեղասպանութեան 100-ամեակը նշելու կը պատրաստուէինք, Դիմատետրի էջիս վրայ կատարեցի անգլերէն հետեւեալ արձանագրութիւնը.

Ալ Պապ` ցեղասպանութեան ընթացքին դէպի անապատ բացուող դուռը

ԽԱՉԻԿ ՄՈՒՐԱՏԵԱՆ (*)

1916 թուականի առաջին օրը Յովհաննէս Խաչերեան արթնցաւ ձայնէն իր մօտերը գտնուող կնոջ մը, որ «Առաւօտ լուսոյ» շարականը կ’երգէր: Քանի մը երկվարկեան տեւեց, մինչեւ որ գիտակցեցաւ, թէ կը գտնուի ո՛չ թէ իր պապերուն հարազատ հողին` Պարտիզակի իր տան մէջ, այլ Ալ Պապ աւանին մերձակայքը գտնուող կեդրոնացման ճամբարի մը մէջ. աւան մը, որուն անունն իսկ նախապէս չէր լսած:

Յովհաննէս Ալ Պապ հասած էր նախորդ իրիկուն` 31 Դեկտեմբերին: Յորդառատ անձրեւին տակ ան եւ իրեն հետ եղողները մօտեցած էին քաղաքին դարպասներուն` ի զուր փորձելով կաշառքով քաղաք մտնել: Անոնց ստիպած էին երթալ մօտակայքը գտնուող կեդրոնացման ճամբար, ուր հազարաւոր հայեր ապաստանած էին վրաններուն տակ :

Յովհաննէս կարճ ժամանակի ընթացքին պիտի հասկնար, որ Ալ Պապի մէջ հայերը չքաւորութեան, հիւանդութեան եւ բռնութեան պայմաններուն զոհ կ՛երթան: Նոյնիսկ եթէ կենդանի մնային, մղձաւանջը տակաւին երկար պիտի տեւէր:

Սակայն Յովհաննէս կրցած է ողջ դուրս ելլել Ալ Պապի գաղթակայանէն, որուն մասին պատերազմէն ետք պիտի գրէր: Յովհաննէսին գաղթակայան հասնելէն 101 տարի անց, այս տողերը գրուած ատեն, ՏԱՀԵՇ-ի հակակշիռին տակ գտնուող Ալ Պապը կը գրաւէ թերթերուն խորագիրները:

Հարցազրոյց պատմաբան, Լոնտոնի «Կոմիտաս» հիմնարկի հիմնադիր-տնօրէն Արա Սարաֆեանի հետ

ԺԻՐԱՅՐ ՉՈԼԱՔԵԱՆ

«Նոր Յառաջ» - Դուք հրատարակչական հսկայական աշխատանք տարած էք՝ «Կոմիտաս» հիմնարկի ծիրէն ներս, նաեւ օրին հրատարակիչը եղած էք «Armenian Forum» եռամսեայ գիտական անգլիատառ հանդէսին։ Նկատի ունենալով որ նման գիտական աշխատութիւններու մասին լրատուութեան պակասը զգալի է հայկական լրատու դաշտին մէջ, կը խնդրենք որ մեզ լուսաբանէք ձեր կողմէ իրագործուող այս կարեւոր առաքելութեան մասին։ Ցարդ ի՞նչ աշխատանքներ տարուած են այս ուղղութեամբ եւ ի՞նչ պէտք է ընել որպէսզի մտաւորականութեան հետ մեր համայնքներու անդամներուն կապը վերահաստատուի եւ շարունակական ըլլայ։

Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման... հետեւանքները

ԱՆԱՀԻՏ ՅՈՎՍԷՓԵԱՆ 

 

Բեռլինի Թիեգարթեն վարչական շրջանի ընդհանուր իրաւասութեան դատարանը դրամական տուգանք է սահմանել ԳԴՀ [Գերմանիայի Դաշնակցային Հանրապետութեան] երկու քաղաքացիների նկատմամբ, որոնք ֆէյսբուք սոցիալական ցանցում վիրաւորական, ատելութիւն հրահրող գրառումներ էին արել Բունդեսթագի ազգութեամբ թուրք պատգամաւորներ Ջեմ Էօզդեմիրի եւ Սեւիմ Դագդելենի հասցէին: «Ազգ»-ի ընթերցողները տեղեակ են, որ Բունդեսթագի Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման բանաձեւի՝ վերոնշեալ ջերմ պաշտպանների հասցէին մինչ Յունիսի 2-ը ու դրանից յետոյ սպառնալից, ատելավառ, վիրաւորական ու հայհոյալից բառամթերքով բանաւոր կոչեր էին արւում, նամակներ էին ուղարկւում նրանց էլեկտրոնային փոստին, նոյնատիպ վերաբերմունք արձանագրելով նաեւ սոցիալական ցանցում: Բանաձեւի ընդունումից յետոյ Բունդեսթագի թուրք պատգամաւորների հանդէպ ատելութեան կրակը Գերմանիայում էլ աւելի բորբոքեց Թուրքիայի իշխանական վերնախաւը, յատկապէս նախագահ Էրդողանն՝ իր հրահրող արտայայտութիւններով:

Թուրքիային առնչուող Wikileaks-ի վերջին գաղտնազերծումների մէջ տեղ է գտել Վարդգէս Եղիայեանի անունը

Թուրքիայում Յուլիսի 15-16-ը տեղի ունեցած ռազմական յեղաշրջման փորձից յետոյ պետական եւ մասնաւոր գաղտնի փաստաթղթեր գաղտնազերծող միջազգային կազմակերպութիւնը՝  Wikileaks-ը, ի պատասխան Թուրքիայում զանգվածային ձերբակալութիւնների, հրապարակել է Թուրքիայի իշխող քաղաքական ուժին պատկանող հարիւր հազարավոր գաղտնի փաստաթղթեր՝ մօտ 300 հազար էլեկտրոնային նամակ, որոնցից ամենահինը թվագրւում է 2010 թուականին, իսկ վերջինը՝ 2016 թուականի Յուլիսի 6-ին: Նամակները ստացուել են յեղաշրջման փորձից մէկ շաբաթ առաջ եւ հրապարակուել անմիջապէս ռազմական իրադարձութիւններից յետոյ: Թուրքիայի կառավարութիւնը դեռեւս չի մեկնաբանել փաստաթղթերի հրապարակումը եւ դրանց առնչուող մեկնաբանութիւնները: Թուրքիայի իշխող «Արդարութիւն եւ զարգացում» կուսակցութեան (ԱԶԿ) հասցէից ուղարկուած նամակների մէջ մեծաթիւ թղթապանակներ կան, որոնք առնչւում են հայութեանն ու Հայաստանին: Բացայայտուած փաստաթղթերի մէջ նշւում է, որ թուրքական լոբբինգը համապատասխան պատրաստուածութիւն չի ունեցել հակառակորդի ազգային կառոյցների իրականացրած գործողութիւնների դիմաց: Փաստաթղթերի մէջ տեղ է գտել ԱՄՆ բնակուող հայ փաստաբան Վարդգէս Եղիայեանի անունը: Նշւում է նաեւ, որ յատկապէս հասարակութեան հետ կապերի բնագաւառում օտար, հակառակորդ լոբբիստական ուժերի իրականացրած գործունէութիւնը` օտար լեզուներով հրատարակուած բազմաթիւ պատմական գրքեր, ուսումնասիրութիւններ, աշխատութիւններ, վէպեր, պատմուածքներ, թեմատիկ ֆիլմեր, փաստավաւերագրական աշխատութիւնների ասպարէզում Թուրքիայի եւ թուրքական աշխարհի դէմ ապատեղեկատուական նախաձեռնութիւններ, ծայրաստիճան յաջողութիւններ են գրանցել:

Հարցազրոյց իրաւաբան եւ փաստագրական գիրքերու հեղինակ Վարդգէս Եղիայեանի հետ

 ԺԻՐԱՅՐ ՉՈԼԱՔԵԱՆ

 

Վերջերս Հայկական Յիշատակի Կեդրոնը հրատարակած է իրաւաբան Վարդգէս Եղիայեանի համադրած «Հայերը եւ Օխրանան. 1907-1915» վերնագրով հատորը, ուր ամփոփուած են 20-րդ դարու սկիզբին ռուսական ցարական շրջանի արխիւներէն թարգմանուած աւելի քան 50 վաւերաթուղթեր, որոնք կ՚առնչուին հայկական յեղափոխական կազմակերպութիւններուն։ Այս փաստաթուղթերը, որոնք գտնուած են Ռուսաստանի գաղտնի սպասարկութեան՝ «Օխրանա»-յի արխիւներուն մէջ, նոր լոյս կը սփռեն ոչ միայն ցարական գաղտնի սպասարկութեան, այլեւ անոր կողմէ հալածուողներու գործունէութեան վրայ։ Նախաբանը գրած է Արմէն Մանուկ Խալոյեան։

Ֆրանսական Ազգային Ժողովի ցեղասպանութեան մասին օրէնքը կամ... լեռը մուկ մը ծնաւ

Ֆրանսայի Ազգային ժողովը, Ուրբաթ, Յուլիս 1-ին, անակնկալ արագութեամբ եւ միաձայնութեամբ քուէարկեց «Հաւասարութեան եւ քաղաքացիութեան» օրէնքին մէջ ցեղասպանութիւններու եւ մարդկութեան դէմ ոճիրներու ժխտումի պատժելիութեան առընչուող «բարեփոխումներ» (Հայոց ցեղասպանութեան տեսանկիւնէն. չակերտները մերն են) նախատեսող բանաձեւը:
Հայ հասարակութիւնը տարիներէ ի վեր անհամբերութեամբ կը սպասէր այս բանաձեւին:
Մինչդեռ… քուէարկուածը, որ շեփորով յայտարարուեցաւ, իրականութեան մէջ շա՜տ հեռու է հայութեան սպասումներէն:

«Հայոց ցեղապանութիւն. Պունտեսթակի քուէարկած բանաձեւը միայն սկիզբ մըն է»

«Լը  Մոնտ»-ի Յունիս 8-ի թիւին մէջ լոյս տեսած է պատմաբան Սթեֆան Իհրիկի գրիչին պատկանող եւ վերոնշեալ խորագիրը կրող յօդուած մը, որ համապարփակ պատկեր մը կու տայ հայոց ցեղասպանութեան նկատմամբ Գերմանիոյ պատասխանատուութեան եւ Շոայի հետ անոր կապերուն:
Երուսաղէմի Վան Լիր հիմնարկէն Սթեֆան Իհրիկ, անդրադառնալով Պունտեսթակի կողմէ հայկական բանաձեւի ընդունման, կ՚ըսէ, թէ այս քուէարկութիւնը վէճերու եւ քննադատութիւններու դուռ պիտի բանայ թէ՛ խորհրդարաններու իրաւարարի կամ պատմաբանի դեր ստանձնելուն նիւթով եւ թէ՛ բանաձեւին կարեւոր գրաւարկներուն հետեւանքով: Սակայն, անմիջապէս կ՚աւելցնէ, թէ նման պարագաներու, խորհրդարաններու դերին խնդիրը կը դառնայ լոկ ձեւական, քանի որ հայոց ցեղասպանութիւնը սովորական պատմական նիւթ չէ, այլ՝ բազմաթիւ առումներով իւրայատուկ թղթածրար մըն է:

Գերմանական բանաձեւը, կամ շնորհակալութիւն յանցանքի մեղսակցին

ԱՐԱ ՄԱՐՏԻՐՈՍԵԱՆ

 

Գերմանիայի կողմից Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչումը, անշուշտ, առանձնայատուկ էր: Ի տաբերութիւն ցեղասպանութիւնը ճանաչած շուրջ 3 տասնեակ երկրների, Գերմանիան առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Օսմանեան Թուրքիայի դաշնակիցն էր եւ անմիջական մասնակիցն ու մեղսակիցը հայերի տեղահանութեան եւ զանգուածային բնաջնջման: Այս առումով յանցանքի մեղսակից Գերմանիայի ընդունած բանաձեւը Թուրքիային աւելի խոցելի վիճակում դրեց, քան եթէ ցեղասպանութիւնը ճանաչէր ԱՄՆ-ն, որտեղ հայկական լոբբիինգի պայքարն այս հարցում դէմ է առնում ոչինչ չհանդուրժող ամերիկեան պետական շահերի պատին: Այդուհանդերձ, որքանո՞վ էին Գերմանիայի ընդունած բանաձեւը եւ մեր հրճուանքն ու շնորհակալութիւնների արձագանգը համարժէք միմեանց: Եթէ շատ մեղմ, ապա դրանք անհամարժէք են, նաեւ՝ ինքնաստորացուցիչ:

Խոստովանողն ու ուրացողը

ՍԵՒԱՆ ՏԷՅԻՐՄԷՆՃԵԱՆ

 

«Գերմանիա՛, նախ Ողջակիզումին հաշիւը տուր»։

«Հիթլերին թոռները Թուրքիան ցեղասպանութեամբ կ՚ամբաստանեն»։

«Գերմանիա՛, նախ քու կեղտոտ պատմութիւնդ դիտէ»։

«Գերմանացիները կ՚ուզեն Ողջակիզումը տարածել աշխարհով մէկ, կ՚ուզեն այլ ազգերուն ցոյց տալ, որ ինչ որ հրեաներուն պատահած է, սովորական է՝ եւ այս ձեւով  յանցակից մը կը փնտռեն»։

Քանի մը նմոյշ այն արտայայտութիւններէն, զորս յաճախ կը լսենք վերջին օրերուն՝ բաւական բարձրաստիճան պաշտօնեաներու կամ նոյնքան բաւական մասնագէտ պատմաբաններու բերնէն։

Ժամանակի կորուստ պիտի ըլլար անշուշտ պատասխանել ամբոխավարական այս յայտարարութիւններուն։

Արեւմտահայերէն եւ արեւմտահայ մշակոյթ. ի՞նչ հեռանկարներ

ՅԱՐՈՒԹԻՒՆ ՔԻՒՐՔՃԵԱՆ

«…Հաւա­քական յի­շատա­կու­մը ու­նի իր ծի­սակա­նացած ձե­ւը՝ եկե­ղեցա­կան արարողութիւններ եւ յուշ-երե­կոյթներ, որոնք […] հետզհե­տէ ստա­նալով քա­ղաքա­կան ու պա­հան­ջա­տիրա­կան զօ­րաւոր շեշ­տադրումներ, մո­ռացու­թեան կը մղեն մշա­կու­թա­յինը եւ լե­զուա­յինը՝ Սփիւռքա­հայու­թեան սե­րունդնե­րուն Կար­միր Ցե­ղաս­պա­նու­թե­նէն իբր ժառան­գութիւն մնա­ցած միակ հարստու­թիւնը։ Եւ անոնք ալ Սպի­տակ Ցե­ղաս­պա­նու­թեան զոհ կ՚եր­թան, ընդհա­նուր խան­դա­վառու­թեան մթնո­լոր­տին մէջ։ Պայ­քար կը մղուի Ճանաչու­մի հա­մար, Հա­տու­ցումի հա­մար, մինչ արեւմտա­հայե­րէնն ու մշա­կու­թա­յին կալուած­նե­րը մնա­ցած են որբ…։»

Ժ. Չ., «Նոր Յառաջ», 23 Ապրիլ, 2015

Գիտէինք, որ դժուար բան է ազ­գա­յին լե­զուի մը պահ­պա­նու­մը, երբ ազ­գա­յին պե­տու­թիւնը կը բա­ցակա­յի, կամ երբ հե­ռու է՝ աշ­խարհագ­րա­կան թէ ու­րիշ տե­սակի հե­ռաւո­րու­թեամբ։

Գի­տէինք յատ­կա­պէս, որ արեւմտա­հայե­րէնը, 1915ի ցե­ղաս­պա­նու­թեան եւ վերապրողներու աշ­խարհի չորս ծա­գեր ցրւու­մին իբր հե­տեւանք, վտան­գուած է։ Սկսած՝ եւրօ-ամերիկեան մեր հա­մայնքնե­րէն, որոնք կ՚ապ­րին արեւմտեան «մեծ» մշա­կոյթնե­րու ծի­րին մէջ։ Հոս է որ, շատ կա­նուխ, Սփիւռքի ծնունդի իսկ օրե­րէն, հա­յախօ­սու­թեան «նահան­ջը» ահա­զանգնե­րու առիթ տուած է, յա­ճախ աճա­պարան­քով եւ ամե­նայն կրաւորա­կանու­թեամբ։

Ար­դէն գի­տէինք բո­լո՛րս՝ բո­լոր սրտցաւ, մտա­հոգ հա­յերը։ Գո­նէ ես կը կար­ծէի, որ գիտէինք...