Պաւէլ Չօբանեանն իր գրչով պայքարում էր Հայաստանի պատմութեան նենգափոխումների դէմ

ԼՈՒՍԻՆԷ ՄԽԻԹԱՐԵԱՆ

Գիտութիւնների Ազգային Ակադեմիայի նիստերի դահլիճում Մարտի 15ին մեկնարկեց ճանաչուած հայագէտ-կովկասագէտ Պաւել Չօբանեանի (1948-2017) ծննդեան 75ամեակին նուիրուած երկօրեայ միջազգային գիտաժողովը: Այն կազմակերպուել է ՀՀ ԳԱԱ արեւելագիտութեան եւ պատմութեան ինստիտուտների, ինչպէս նաեւ ԵՊՀ պատմութեան ֆակուլտէտի կողմից:

Թումանեանը՝ ուշացած, բայց ո՛չ ուշ...

ՎԱՐԴԱՆ ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ

«Նոր Յառաջ»-ի 6 Դեկտեմբերի թիւէն ուրախութեամբ իմացանք Հայաստանի Մշակոյթի փոխնախարար Տիգրան Գալստեանի յայտարարութիւնը, թէ Յովհաննէս Թումանեանի արձանը պիտի զետեղուի Հռոմի Villa Borghese-ին մէջ, որ Յաւերժական Քաղաքի երեք ամենամեծ հանրային զբօսայգիներէն մէկն է։

Վիլլա Պորկեզէն, որ կը գտնուի Հռոմի համբաւաւոր Սպանիա հրապարակին մերձակայքը եւ ըստ մեզի կը գերազանցէ Նիւ Եորքի հռչակաւոր Սենթրալ Փարքը, իր անհատնում տեսարժան վայրերուն շարքին կը յատկանշուի գրողներու արձաններով զարդարուած քանի մը ծառուղիներով, ուր կը հանդիպինք, օրինակ, Վիքթոր Հիւկոյի, Կէօթէի, Պայրընի, Փուշկինի, Կոկոլի, Ֆիրտուսիի եւ բազմաթիւ այլ համաշխարհային դէմքերու տպաւորիչ ներկայութեան։

Մեր ուրախութիւնը յատուկ էր, քանի որ անցեալ Սեպտեմբերին առիթը ունեցած էինք քանի մը ժամով զբօսնելու Վիլլա Պորկեզէի գեղատեսիլ այգիին մէջ, հեռու մնալով անոր գեղարուեստական արժանիքներն ու վայրերը սպառելու փորձութենէն իսկ, եւ զարմանքով անդրադարձանք, որ... գրողներու խնճոյքին հայ բանաստեղծները ուշացած հրաւիրեալներ էին։

Արիֆ Իւնուսով. «Քչերը հասկացան Երեւանի մասին Իլհամ Ալիեւի յայտարարութեան իրական շարժառիթը»

 ԼԱՈՒՐԱ ԲԱՂԴԱՍԱՐԵԱՆ

Ադրբեջանում նախագահական ընտրութիւններն անց են կացուելու 2018 թ. Ապրիլի 11-ին, աւանդական Հոկտեմբերի փոխարէն: Այս պահի դրութեամբ կան 15 առաջադրուած  թեկնածուներ:
Թէ ի՞նչ խորքային տարբերանշաններ ունեն այս ընտրութիւնները, ի՞նչն էր ժամկէտը վեց ամսով առաջ տալու շարժառիթը, Իլհամ Ալիեւի անկասկած վերընտրման հեռանկարի պարագայում  ներիշխանական ի՞նչ կատաղի պայքար կայ երկրում, ի՞նչ սպասելիքներ ունի երկրի ներսում ու դրսում ապրող ադրբեջանական հասարակութիւնը, զրուցել ենք յայտնի կոնֆլիկտաբան եւ պատմաբան, արդէն երկու տարի որպէս քաղաքական էմիգրանտ Հոլանդիայում բնակուող եւ իր գիտական ու հասարակական գործունէութիւնը շարունակող Արիֆ Իւնուսովի հետ:

Արջի եօթ երգը

ՄԻՔԱՅԷԼ ՀԱՋԵԱՆ

 

«Արջը եօթ երգ գիտի, եօթն էլ տանձի մասին»: Սա հայկական առածն է ասում, որ մեր իմաստախօս շինական նախնիք ստեղծել են` կենդանական աշխարհին վերագրելով եւ սրամտօրէն իմաստաւորելով սեփական կենցաղից բխող համադրելի իրողութիւնները: Բայց գեղջկական կենցաղից ծնունդ առած իմաստախօսութիւնը երբեմն թւում է, թէ մնում է նոյն գեղջկականը` իր նեղ, սահմանափակ տեղայնութեամբ, շատ յաճախ չելնելով գիւղի կամ ձորակի, եւ կամ առաւելագոյնը` հարեւան ձորակի սահմաններից: Սակայն, անկախ անցնող ժամանակներից, յարափոփոխ կեանքն ապացուցում է, որ բանն այնքան էլ այդպէս չէ: Յայտնի է, որ դարեր ի վեր պահպանուելով ու փոխանցուելով սերնդէ-սերունդ, ժողովրդական առածները, բացի այն, որ բնորոշում են այս կամ այն ազգային հաւաքականութեան իւրայատուկ մտածելակերպը, ունակ են ոչ միայն ընդլայնելու սփռման աշխարհագրական շրջանակները` վերածուելով մի ամբողջ ժողովրդի պատկանող ոչ նիւթական արժէքի, այլ նաեւ` իմաստաւորելու ամենեւին էլ ոչ կենցաղային բնոյթի, ասենք թէ` քաղաքական  իրողութիւններ, որոնք  ընդգրկման եւ իմաստային առումներով գեղջկական  առօրեայից հեռու են, այսպէս ասած,  հազարաւոր մղոններով:

Ազրպէյճանական հակահայ արշաւը թրքական ժխտողականութեան ենթահողին վրայ. Լատինական Ամերիկայի պարագան

ԽԱՉԻԿ ՏԷՐ ՂՈՒԿԱՍԵԱՆ

 

Մինչեւ 2009-2010, Լատինական Ամերիկայի մէջ հակահայ արշաւը գրեթէ բացառապէս թրքական դիւանագիտութեան նախաձեռնութիւնն էր եւ կեդրոնացած Ցեղասպանութեան ժխտումի ջանքերուն վրայ: Այդ արշաւը, որ առաջ կը տարուէր մասնաւորաբար Հարաւային Ամերիկայի հայաշատ երեք համայնքներու երկիրներու՝ Արգենտինա (*), Ուրուկուայ եւ Պրազիլ քաղաքական-դիւանագիտական շրջանակներու եւ հանրային կարծիքին ուղղութեամբ, չյաջողեցաւ:

Ի՞նչ է տեղի ունեցել ապրիլեան քառօրեայ պատերազմի ժամանակ. նոր մանրամասներ ու փաստեր

Արցախի Հանրապետութեան պաշտպանութեան բանակի մամուլի խօսնակ Սենոր Հասրաթեանը արձագանգած է Ատրպէյճանի Պաշտպանութեան նախարար Զաքիր Հասանովի հարցազրոյցին եւ նոր մանրամասներ ներկայացուցած՝ ապրիլեան պատերազմի մասին, իր Դիմագիրքի էջին մէջ.

«Երէկ [Հինգշաբթի, 13 Յուլիս] Ադրբեջանի Պաշտպանութեան նախարար Զ. Հասանովը ռուսական "ՌԻԱ Նովոստի" լրատուական գործակալութեանը տուած հարցազրոյցում, բացի այլ հարցերից, անդրադարձել է նաեւ 2016թ. չորսօրեայ առճակատմանը եւ, հարեւան կոչուող երկրի ագիտպրոպին յարիր "ճարպկութեամբ", փորձել կատարուածը միջազգային հանրութեանը ներկայացնել այնպէս, ինչպէս ընդունուած է իրենց մօտ, այսինքն՝ ամէն ինչ մատուցել գլխիվայր:

Յստակացման համար

ՀՐԱԿ Փ.

 

Շնորհակալ եմ «Ազդակ»-ի խմբագրութեան, որ 23 Փետրուարին հրատարակեց «Լափշինը, հաց բերողը եւ նեղազգային հռետորաբանութիւնը» խորագրեալ յօդուածս, թէեւ «առանց բաժնելու այնտեղ արծարծուած կարգ մը տեսակէտներ, դատումներ ու եզրայանգումներ», ինչպէս կը նշուի 24 Փետրուարի «Ճշդումի կարգով» գրութեան մէջ: Շատ ամփոփ ձեւով կը փափաքիմ կատարել քանի մը յստակացում:

Ճշդումի կարգով

«Ա.»

 

Հինգշաբթի օրուան [23 Փետրուար 2017] մեր թիւով լոյս տեսած «Լափշինը, հաց բերողը եւ նեղազգային հռետորաբանութիւնը» խորագրեալ յօդուածին տեղ տուած էինք առանց բաժնելու այնտեղ արծարծուած կարգ մը տեսակէտներ, դատումներ ու եզրայանգումեր։

Այս առիթով յատկապէս այստեղ պէտք է ընդգծել անհամեմատելիութիւնը Թուրքիոյ, Ազրպէյճանի եւ Հայաստանի հանրապետութեան միջեւ քաղաքական հալածանքներու եւ մարդու իրաւունքնեու թեմաներուն վերաբերալ։ Այս մօտեցումը որեւէ առումով ենթակայական բնոյթ չունի կամ հակառակորդներու նկատմամբ քաղաքական գերզգայնութեան նկատառումով չէ, որ կ’արձանագրուի։ Հայաստանի հանրապետութեան մէջ քաղաքական բանտարկեալներու չգոյութիւնը, մամուլի ազատութիւնը կամ քաղաքական հալածանքի բացակայութիւնը հաստատուած է բազմաթիւ օտար կառավարական եւ ոչ կառավարական կազմակերպութիւններու կողմէ։

Լափշինը, հաց բերողը եւ նեղազգային հռետորաբանութիւնը

ՀՐԱԿ Փ.

Կանխաւ նշեմ, որ Լափշինի ու «հաց բերող» Արթուրի պարագաները աւելի ընդհանրական խնդրի մը շուրջ խորհրդածելու համար դիտարկուող օրինակներ են պարզապէս. քննուող հարցը չի սահմանափակուիր անոնցմով: Հարցը կը վերաբերի Սփիւռքի մէջ տիրող քաղաքական հռետորաբանութեան, որ անշուշտ ունի Հայաստանի մէջ իր հակամասը (counterpart), որմէ կը սնանի: Պարզաբանելու եւ յառաջանալու համար անցնիմ օրինակներուն:

Ընթերցողներուն ջախջախիչ, եթէ ոչ բացարձակ մեծամասնութիւնը տեղեակ է դեռ թարմութիւնը չկորսնցուցած Լափշինի դէպի Ազրպէյճան արտայանձման եւ ձերբակալման լուրէն, ուստի չ’արժեր մանրամասնել: Մեր բաղդատութեան համար կարեւորը պաշտօնական խօսնակներու, լրատուամիջոցներու, երիտասարդական-ուսանողական թէ այլ միութիւններու հաղորդագրութիւններու, ցոյցերու, համացանցային դաշտի մէջ եւ այլուր տեղ գտած լայն ու ընդարձակ անդրադարձն է այդ դէպքին. դատապարտում եւ բողոքարկում` սպասուած, տեղին եւ արդար: Բայց լրիւ անկե՞ղծ` պիտի հարցապնդենք շուտով:

Ատրպէյճանի օրինակով...

ՍԵՒԱՆ ՏԷՅԻՐՄԵՆՃԵԱՆ (*)

 

Ատրպէյճանի նորընտիր նախագահ Իլհամ Ալիեւ, իր պաշտօնավարութեան առաջին իսկ ամիսներուն, աւելի յստակ 12 Յունուարին ստորագրեց հրամանագիր մը, որով խորհրդային շրջանին կիւրեղեան այբուբենով տպագրուած կարեւոր հրատարակութիւնները պիտի արժանանան նոր տպագրութեան՝ այս անգամ սակայն լատինական այբուբենով, զոր որդեգրած է երկիրը։ Հրամանագրին մէջ շեշտուած է, որ երկրի մէջ կատարուող բարեփոխումներուն ծիրէն ներս կարեւոր կը նկատուի նմանատիպ ձեռնարկ մը։ Յիշեալ հրամանագրին մէջ, Ալիեւ կը յիշեցնէ, թէ Ատրպէյճան 1 Օգոստոս 2001-ին պաշտօնապէս որդեգրած է լատինական այբուբենը ու կը շարունակէ.

Ռուբեն Շուգարեան. «Հայաստանի դիւանագիտութիւնը պէտք է մտածի նոր գաղափարների եւ հարցադրումների մասին»

Panorama.am-ը զրոյց մը վարած է Միացեալ Նահանգներու մէջ Հայաստանի առաջին արտակարգ եւ լիազօր դեսպան (1993-1999), 1999-2005ին Արտաքին Գործոց փոխնախարար, 2005-08ին Իտալիոյ, Սպանիոյ եւ Փորթուկալի մէջ արտակարգ եւ լիազօր դեսպան, իսկ 2009էն ի վեր Թաֆթս համալսարանի Ֆլեթչերի իրաւունքի եւ դիւանագիտութեան դպրոցի փրոֆեսոր Ռուբէն Շուգարեանի հետ: Նախկին դեսպանը խօսած է հայ-թրքական (ցիւրիխեան) կարգաւորման գործընթացի դասերուն, ապրիլեան պատերազմի շրջանին եւ անկէ ետք Հայաստանի եւ Լեռնային Ղարաբաղի դիւանագիտութեան եւ ընդհանրապէս աշխարհի մէջ Հայաստանի տեղի եւ դերի մասին:

Ռոբերտ Քոչարեանի վերջին հարցազրոյցը քաղաքական օրակարգի գլխաւոր նիւթը դարձած է

Հանրապետութեան երկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարեան Երեքշաբթի, 6 Սեպտեմբերին «Ազատութիւն» ձայնասփիւռին տուած իր հարցազրոյցին առթիւ ունեցած արտայայտութիւններով կրկին բոլոր ուշադրութիւնները հրաւիրած է իր վրայ:  
Ան անդրադարձած է ղարաբաղեան խնդրին, տնտեսական գործընթացներուն, ինչպէս նաեւ երկրին մէջ ստեղծուած բարոյա-քաղաքական մթնոլորտին:

Ուրարտուն իր ողջ շքեղութեամբ՝ էկրանին

ՆԱՅԻՐ ԵԱՆ

 

Հայոց պատմութիւնը բացառիկ հարուստ նիւթ է կինոյի համար: Մեր անցեալի բացայայտուած ու առեղծուածային էջերը հետաքրքրական ֆիլմերի վերածուելու բոլոր նախադրեալներն ունեն, բայց էկրան բարձրանալու բախտին հազուադէպ են արժանանում: Հոլիվուդը, նաեւ այլ երկրների կինոարտադրութիւննէր յաճախ պատմական ֆիլմեր են նկարահանում՝ մեծ մասամբ հիմնուած յօրինուածքի վրայ, քարոզում ու հանրահռչակում են այս կամ այն ժողովրդի, յատկապէս հրեաների հետ երեւակայական առնչութիւն ունեցող անիրական պատմութիւններ (*): Այստեղ են ասել՝ մածունն ում են տուել, ախորժակն՝ ում:

Ադրբեջանը՝ պայթելու եզրին

ԳԷՈՐԳ ԱՂԱԲԱԲԵԱՆ  

Իլհամ Ալիեւի ռեժիմն Ադրբեջանում ծանր ժամանակներ է ապրում: Օղակն օր օրի սեղմւում է բոլոր կողմերից՝ ռեժիմին գցելով ցայտնոտի մէջ:

Ալիեւը տապալել է ԼՂ եւ յարակից շրջաննները դիւանագիտական ու ռազմական ճանապարհով վերադարձնելու խոստումները: Բանակցային գործընթացում նախապատուութիւնը տուեց շանտաժային դիւանագիտութեանը, արդիւնքում՝ ինքն իրեն գցեց քաղաքական փակուղու մէջ: Ալիեւը փաստացի հասաւ նրան, որ հիմա Բաքուն է ընկալւում բանակցային գործընթացի տապալման պատասխանատուն՝ դիրքային առաւելութիւն ապահովելով Հայաստանի համար: Նա ձախողեց նաեւ շփման գծում ռազմական սադրիչ գործողութիւնների միջոցով կողմերի միջեւ ստատուս քուոն փոխելու, մարտավարական ու հոգեբանական առաւելութեան հասնելու պլանը, որը շանտաժային քաղաքականութեան հիմնական բաղադրիչն ու շարժիչ ուժն էր:

Կառլոս Անթառամեան. «Մեքսիկահայերս միշտ եղել ենք քիչ, սակայն՝ ներկայանալի»

ԱՐԾՈՒԻ ԲԱԽՉԻՆԵԱՆ

 

Կառլոս Անթառամեանն իմ հանդիպած միակ մեքսիկահայն է, Մեքսիկայի փոքրաթիւ հայ համայնքի գործուն անդամներից մէկը, որը զբաղւում է այդ գաղթավայրի պատմութեան եւ հայութեանը վերաբերող այլ թեմաների հետազօտմամբ: Անցած Ապրիլին Հայաստանում նա ակտիւօրէն մասնակցեց Հայոց ցեղասպանության հարիւրամեակի միջոցառումներին, նաեւ որպէս դիտորդՙ Արցախի խորհրդարանական ընտրութիւններին: Երեւանի իսպանական ակումբում նա ցուցադրեց 1957-ին ամերիկահայ Ֆիլիպ Բօյաջեանի նկարահանած «Հայերը Մեքսիկայում» կինոնկարը, որի միակ օրինակը գտնւում է իր մօտ: Մեր հանդիպման ընթացքում Կառլոսին խնդրեցի պատմել իր գործունէութեան եւ Մեքսիկայի հայ համայնքի մասին:

Խոջալուի ողբերգութիւնը. ճշմարտութիւնը եւ սուտը

1992 թ. Փետրուարին Խոջալուի իրադարձութիւնների հետ կապուած՝ Ադրբեջանը դրանց հերթական տարելիցի նախաշեմին ակտիւացնում է հակահայկական քարոզարշաւը, որն ուղղուած է Բաքուի իշխանութիւնների մոգոնած՝ հայկական զինուած ուժերի կողմից Խոջալուի խաղաղ բնակիչների զանգուածային սպանութեան մասին քարոզչական առասպելի շրջանառմանը:
Այս բնակավայրի բնակչութեան ողբերգութեան մասին շատ է գրուել եւ խօսուել ինչպէս հայկական, այնպէս էլ արտասահմանեան եւ անգամ ադրբեջանական փորձագէտների կողմից:

Ատրպէյճան այս անգամ կը փորձէ իւրացնել հայ որբերուն գորգը

Փետրուար 26ին Կլենտէյլի հանրային գրադարանին մէջ, Միսաք Քէլէշեան պիտի դասախօսէ «Ղազիր» գորգին մասին, անդրադառնալով Մեծ Եղեռնէն մազապուրծ ազատած հայ որբ աղջիկներու ձեռքով գործուած իւրայատուկ գորգին մասին։

Ատրպէյճանական կողմը այս անգամ եւս դիմած է սադրանքի, յայտարարելով, թէ գորգն ու իր զարդանախշերը իբր թէ «ատրպէյճանական ծագում ունին»։ Ըստ ատրպէյճանական Pia.az լրատուական կայքի նիւթին, գորգը կը պատկանի «ատրպէյճանական Թաւրիզի գորգագործական դպրոցին» եւ գորգի կեդրոնը տեղադրուած ութանկիւն աստղը ատիկա կը վկայէ։

Խափանարարութեան վարկածը Գիւմրիի քրէական գործին մէջ

ԿԱՐՕ ԱՐՄԷՆԵԱՆ

Հայ-ռուսական յարաբերութիւններու կացինահարումով շահագրգռուած ամէնէն հաւանական ուժը տարածաշրջանին մէջ Ալիեւն է՝ իր կողքին ունենալով, առաջին հերթին, Թուրքիոյ հետախուզական մեքենան: Պէտք է ենթադրել, որ Գիւմրիի քրէական գործին հարցաքննութիւնները մեծ թափով առաջ կը տարուին այս կէտին վրայ թէ՛ ռուսական եւ թէ հայկական հետաքննիչ մարմիններուն կողմէ: Եւ առայժմ ոչինչ յայտնի է ոճիրի դրդապատճառներուն (motive) մասին: Աւելի ճիշդ, այն քիչն իսկ (որպէս դրդապատճառ), որուն մասին կը խօսուի հրապարակաւ, շատ հեռու է համոզիչ ըլլալէ: Յստակ եւ համոզիչ դրդապատճառի մը չգոյութիւնը ինքնաբերաբար, եւ հետզհետէ աւելի՛, կը հաստատէ հաւանականութիւնը միջազգային ծաւալով հետապնդուող խափանարարական գործողութեան մը, որուն վերջին օղակն է միայն Պերմեակով: Այս առումով, ներկայիս կալանքի տակ գտնուող այս կասկածեալը հետաքննութեան գործին ամէնէն թանկագին աղբիւրն է: Իր կեանքին ապահովութիւնը պէտք է դիտել որպէս ռազմավարական առաջնահերթութիւն:

Ճշմարտութիւն՝ ընդդէմ յօրինուած պատմութեան

ՌՈՊԵՐԹ ԱՌԱՔԵԼԵԱՆ

 

Քարտիսագէտ Ռուբէն Գալիչեան ծնած է Թաւրիզ, Մեծ Եղեռնին՝ Վանէն տարագիր գաղթականներու ընտանիքին մէջ: Աւարտելով անգլիական Պիրմինկհամ քաղաքի «Աստոն» համալսարանը, ան սկսած է հետազօտել աշխարհի գրադարաններուն մէջ եղած քարտիսագրական հարուստ ժառանգութիւնը, ուր Հայաստանը յիշուած է Ք.Ա. 6րդ դարէն մինչեւ մեր օրերը:

Անուանի քարտիսագէտը հրատարակած է. «Հայաստանի պատմական քաղաքները», «Հայաստանը համաշխարհային քարտեսագրութեան մէջ», «Կովկասէն հարաւ երկիրները միջնադարեան քարտեսներուն մէջ, Հայաստան, Վրաստան, Ազրպէյճան», «Պատմութեան յօրինում» հատորները` հայերէն, ռուսերէն, անգլերէն եւ պարսկերէն լեզուներով: Հայաստանի Հանրապետութեան Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիան Ռուբէն Գալիչեանին շնորհած է պատուաւոր դոկտորի  աստիճան։

Նորմալ բան բերէք խմելու

ՅՈՎԻԿ ԱՖԵԱՆ

 

Աստանա մեկնած Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսեանը, Եւրասիական Տնտեսական Միութեան, այսպէս կոչուած` հիմնադիր խորհրդի նիստին, որտեղ պայմանագիր է ստորագրուել այդ միութեան ստեղծման վերաբերեալ, չի մասնակցել: Հետեւաբար Հայաստանը այդ միութեան հիմնադիրներից մէկը չէ, ու երբ յայտնուի այդ միութիւնում, ապա պարտաւորուելու է առաջնորդուել նախագահներ` Պուտինի, Նազարբաեւի ու Լուկաշենկոյի` երկար բանակցուած ու փոխզիջումային պայմանագրի սկզբունքներով: