Այցերու գումար - Total Pageviews - Total de visitas

30.5.15

Կառլոս Անթառամեան. «Մեքսիկահայերս միշտ եղել ենք քիչ, սակայն՝ ներկայանալի»

ԱՐԾՈՒԻ ԲԱԽՉԻՆԵԱՆ
 
Կառլոս Անթառամեանն իմ հանդիպած միակ մեքսիկահայն է, Մեքսիկայի փոքրաթիւ հայ համայնքի գործուն անդամներից մէկը, որը զբաղւում է այդ գաղթավայրի պատմութեան եւ հայութեանը վերաբերող այլ թեմաների հետազօտմամբ: Անցած Ապրիլին Հայաստանում նա ակտիւօրէն մասնակցեց Հայոց ցեղասպանության հարիւրամեակի միջոցառումներին, նաեւ որպէս դիտորդՙ Արցախի խորհրդարանական ընտրութիւններին: Երեւանի իսպանական ակումբում նա ցուցադրեց 1957-ին ամերիկահայ Ֆիլիպ Բօյաջեանի նկարահանած «Հայերը Մեքսիկայում» կինոնկարը, որի միակ օրինակը գտնւում է իր մօտ: Մեր հանդիպման ընթացքում Կառլոսին խնդրեցի պատմել իր գործունէութեան եւ Մեքսիկայի հայ համայնքի մասին:

- Ծնուել եմ 1972-ին, Մեքսիկոյում: Հայրս՝ Էդուարդօ Անթառամեանը, նոյնպէս ծնուել է Մեքսիկոյում, մայրս մեքսիկուհի է՝ իսպանա-հնդկացիական ծագումով: Հայրական մեծ մայրս՝ Վիկտորիան, պոլսեցի էր, իսկ մեծ հայրս՝ Կարապետը, խարբերդցի, Խոշի գիւղից, Բերրիի մօտ, այսօր կոչւում է Արփասար, Դերսիմի մօտ է, տաս օր առաջ այնտեղ էի: Կարապետ պապս Մեծ Եղեռնի վերապրածներից էր: Միակ բանը, որ նա պատմում էր, այն էր, որ իր մայրը եւ փոքր եղբայրները ինքնասպան են եղել՝ նետուելով գետը, չդիմանալով ընտանիքի միւս անդամների կոտորուելուն, պապիս փրկել է մի քուրդ ընտանիք, յետոյ նա հասել է Հալէպ, որտեղից էլ մեկնել է Մեքսիկա: Այս տարի ես գնացի այդ գետի մօտ՝ յարգանքս մատուցելու այնտեղ իրենց վախճանը գտած իմ նախնիներին: Ի դէպ, վեցամեայ դուստրս՝ Կալին, իմանալով, թէ ուր եմ գնալու, տուեց ինձ իր խաղալիքներից մէկը եւ խնդրեց, որ գետը նետեմ...
Մեքսիկոյի Ազգային համալսարանում ուսանել եմ միջազգային յարաբերութիւններ, ապա՝ սոցիալական մարդաբանութիւն Մորելիայում (Միչոական): Թեկնածուական թեզս վերաբերում է Հայոց ցեղասպանութեան ոգեկոչմանը տարբեր վայրերում: Այդ նպատակով ոգեկոչման արարողութիւններ եմ նկարահանել Փարիզում, Մոնտէվիդէոյում, Բուէնոս Այրէսում, Ստամբուլում, Երեւանում, հարցազրոյցներ վարել տարբեր անձանց հետ: Իմ աշխատութեամբ փորձում եմ ցոյց տալ եւ վերլուծել այն ընդհանրութիւնները եւ տարբերութիւնները, որ կան ապրիլքսանչորսեան առաջին ոգեկոչումից (Կոստանդնուպոլիս, 1919) մինչ օրս կատարուող յիշատակի հանդէսների միջեւ. օրինակՙ մինչեւ 1965-ը օրինաչափօրէն յիշւում էին մեր զոհերը, սակայն պահանջներ չէին առաջադրւում: Յուսով եմՙ յաջորդ տարի աւարտել այդ թեմային նուիրուած իմ գիրքը:
Տարիներ շարունակ ուսումնասիրում եմ նաեւ Մեքսիկայում հայերի ներկայութեան պատմութիւնը, հաւաքում եմ գրաւոր նիւթեր, լուսանկարներ եւ տեսանիւթ, արդէն նկարահանել եմ այս թեմայով մի փոքր փաստագրական ֆիլմ: Մեքսիկոյում ինկուիզիցիայի արխիւներում յայտնաբերել եմ 1632-ին գրուած մի հայերէն փաստաթուղթ, ըստ որի հայազգի Ֆրանսիսկօ Մարտինը դիմել է ինկուիզիցիայինՙ մեղքերի համար թողութիւն ստանալու: Սա, հաւանաբար, հնագոյն փաստաթուղթն է, որ գրուել է հայոց լեզուով Ամերիկա աշխարհամասում: Նոյն արխիւում գտել եմ նաեւ մի քանի փաստաթուղթ 18-րդ դարում ապրած հայորդի Դոն Պեդրօ դէ Սառատէի մասին, որի անունը յայտնի է պատմագրութեանը: 54 արխիւային փաստաթղթերում յիշւում են 18-րդ դարում Ֆիլիպիններում ապրած հայերը (քանի որ այդ ժամանակ Ֆիլիպինները Նոր Իսպանիայիՙ Մեքսիկայի գաղութն էր): 19-րդ դարից գտել եմ հրաշալի մի պատմական դէմքիՙ Յակոբ Յարութեանին, որի մասին մենագրութիւն եմ պատրաստում: Նա հալէպցի էր, 1883-ին մեկնել է ԱՄՆ, մինչեւ 1889-ը ծառայել ամերիկեան բանակում, այնուհետեւ եկել Մեքսիկա, եղել հանքախոյզ, մի քանի հանք է յայտնաբերել, այդ թւում՝Մեքսիկայի մեծագոյն ոսկու հանքը: Երբ սկսուել է Մեքսիկական յեղափոխութիւնը, նա օգնել է յեղափոխականներին, մտերմացել յեղափոխութեան առաջնորդիՙ Ֆրանսիսկօ Մադերոյի հետ (պահպանուել է նրանց համատեղ լուսանկարը): Յետագայում նա դարձել է գեներալ, ծառայել դիկտատորական կառավարութեանը, կռուել Զապատայի, Պանչօ Վիլեայի դէմ: Երբ կառավարութիւնը պարտուել է, նրան աքսորել են Նիւ Օռլէան, իսկ կեանքի վերջին տարիներին ապրել է Դոմինիկեան Հանրապետութիւնում: Յակոբը եղել է իսկական հայ մարդ: Դոմինիկեան Հանրապետութեան մի փոքր քաղաքում գտնուող նրա մեծ տունը կոչուել է Կասա դել Արմէնիօՙ Հայի տուն (այժմ այն քաղաքապետի տունն է): Ես կապի մէջ եմ գեներալ Յարութեանի թոռանՙ Ռուդի Յարութեանի հետ (ի դէպ, նա սեւամորթ մօր զաւակ է), որը Դոմինիկեան Հանրապետութիւնում զբաղւում է զբօսաշրջային լրագրութեամբ:
Մեքսիկայում մեր համայնքը միշտ եղել է փոքր, երբեք չի ունեցել ենթակառոյցներ՝ եկեղեցի, դպրոցներ. միայն որոշ ժամանակ գործել են Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան եւ Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան մասնաճիւղերը: Սակայն 20-րդ դարում մենք ունեցել ենք մի շարք հետաքրքրական դէմքեր, որոնք կարեւոր դեր են ունեցել ինչպէս համայնքի, այնպէս էլ առհասարակ Մեքսիկայի հանրութեան համար: Արդէն յիշածս անուններին աւելացնեմ երեք ականաւոր կանանց՝ պարուհի եւ գրականագէտ Արմէն Օհանեանի, աստղագէտ Պարիս Փիշմիշի եւ արձակագիր Էմմա Դոլուխանովի անունները:
Կարեւոր է ասել, որ ներկայ շրջանում, 1940-ից մինչեւ 2000-ականների կէսը, Մեքսիկայի հայերը մեկուսացած են եղել միմեանցից: Սակայն երբ Ադրբեջանի դեսպանատունը մայրաքաղաքում կանգնեցրեց Հէյդար Ալիեւի յուշարձանը, տեղի հայերը համախմբուեցին եւ սկսեցին պայքարել յուշարձանի ապամոնտաժման համար (ինչը, եթէ յիշում էք, տեղի ունեցաւ երկու տարի առաջ): Նաեւ յիսուն տարուայ մէջ առաջին անգամ մեքսիկահայերը ոգեկոչեցին Ապրիլի 24-ը: Անցած տարի Հայաստանի կառավարութիւնը դեսպանատուն բացեց Մեքսիկոյում, եւ տեղի հայերս վերջապէս հաւաքատեղի ունեցանք: Մեր դեսպանը Մեքսիկա հրաւիրեց Լոս Անջելեսի հայերի հոգեւոր առաջնորդին. հաւանական է, որ ապագայում մի փոքր եկեղեցի հիմնադրուի Մեքսիկոյում: Ցեղասպանութեան հարիւրամեակի կապակցութեամբ գործունէութիւն ծաւալեցինք Մեքսիկոյում եւ Էնսենարայում, երկրի լաւագոյն թանգարաններից մէկում՝ Հանդուրժողականութեան թանգարանում կազմակերպեցինք Մեծ Եղեռնին նուիրուած ցուցահանդէս, նաեւ՝ ռումինահայ գրող Վարուժան Ոսկանեանի դասախօսութիւնը: Մենք նաեւ ծրագրել էինք Հայոց ցեղասպանութեան մասին ֆիլմերի փառատօն, որը տեղի չունեցաւ՝ Թուրքիայի դեսպանատան՝ Մեքսիկայի արտաքին գործերի նախարարութեան վրայ բանեցրած ճնշման պատճառով: Յատկանշական է, որ Մեքսիկան այսպիսի ժխտողականութիւն է ցուցաբերում Հայոց ցեղասպանութեան հարցի նկատմամբ: Մենք նաեւ պայքարում ենք Մեքսիկայի կառավարութեան կողմից Խոջալուի դէպքերը որպէս ցեղասպանութիւն որակելու որոշման դէմ: Ադրբեջանի դեսպանը հակահայկական պրոպագանդա է կատարել ոչ միայն Մեքսիկայի սենատորների եւ կառավարութեան անդամների, այլեւ Կոլումբիայի, Պանամայի, Հոնդուրասի, Կոստա-Ռիկայի իշխանութիւնների շրջանում, այդ երկրների պետական այրերին հրաւիրել են Բաքու: Մի խօսքով, խաւիարային դիւանագիտութեամբ փորձում են իրենց կողմը գրաւել այն երկրներին, որտեղ չկան հայեր եւ հայկական լոբբի: Արդիւնքումՙ Կոլումբիան եւս ճանաչել է Խոջալուի դէպքերը որպէս ցեղասպանութիւն: Սա կարեւոր խնդիր է, որի մասին պէտք է իրազեկ լինենք եւ որի դէմ ամէն կերպ պէտք է պայքարել: Ի դէպ, նշեմ, որ իրականում Կենտրոնական Ամերիկայի որոշ երկրներում ցրուած են ապրում հատուկենտ հայերՙ Գուատեմալայում, Նիկարագուայում, Կուբայում. այս մասին յօդուածով հանդէս է եկել Հոնդուրասում բնակուող Պեդրօ Պօղոսեանը (*):
Զարմիկիս հետ Մեքսիկոյում հիմնել եմ մի փոքր հրատարակչութիւն, որ կոչւում է «Այբբենգիմ»: Հրատարակել ենք Մեքսիկայի հայերին վերաբերող «Արարատից Պոպոկատեպետլ» (2011) գիրքը, միւսը Համբարձում Չիթճեանի յուշերի իսպաներէն թարգմանութիւնն է: Վերջինս Մեքսիկայում հրատարակուած առաջին գիրքն է, որ վերաբերում է Հայոց ցեղասպանութեանը: Կազմակերպեցինք գրքի շնորհանդէսը, մեքսիկական տարբեր հանդէսներում գրախօսականներ տպագրուեցին: Այսպիսով մենք աշխատում ենք ինչպէս հանրային, այնպէս էլ կառավարական մակարդակով ճանաչելի դարձնել Հայոց ցեղասպանութիւնը:
Այժմ Մեքսիկայում բնակւում է 1500-2000 հայ: Թերեւս հազար հոգին Եղեռնից փրկուածների՝ 1923-1928 թթ. եկածների սերունդն է: Մնացած հազարը այլ երկրներից եկած հայեր են, նաեւ Հայաստանից, որ եկել են 1991-ից սկսած: Նրանց ճնշող մեծամասնութիւնը տարբեր մասնագիտութիւնների տէր մարդիկ ենՙ գիտնականներ, ճարտարապետներ, երաժիշտներ, նկարիչներ: Մեքսիկոյի Ազգային համալսարանում այսօր 10-15 հայաստանցի մասնագէտներ կան՝ ֆիզիկոսներ, աստղագէտներ, բժիշկներ: Այնպէս որ՝ այն կրթական բարձր մակարդակ ունեցող հայաստանեան նոր համայնք է: Սա ինչ-որ առումով տխուր է, քանի որ այս մարդիկ աշխատանք չեն գտել Հայաստանում եւ ստիպուած են եղել հասնել մինչեւ Մեքսիկա: Երբեմն Մեքսիկայում հայեր են հաստատւում նաեւ այլ երկրներից. առանձնացնեմ հիանալի նկարիչ Վաչէ Գէօվջէլեանին, ծնունդով Ադիս Աբեբայից, որը բնակւում է Պացկուարօ քաղաքում: Այստեղ իսպաներէն չեն խօսում, բնակիչները միայն հնդկացիներ են, Վաչէն էլ ամուսնացել է հնդկացի կնոջ հետ...
Մեքսիկոյից բացի հայեր են ապրում նաեւ Տիխուանայում եւ Էնսենարայում: Այնտեղ է ապրում Խրիմեան Հայրիկի գերդաստանի շառաւիղներից մէկը, որին է պատկանում քաղաքի «Արարատ» ռեստորանը: Ակապուլկոյի, Կերետարոյի եւ Չիուաուայի սիմֆոնիկ նուագախմբերում շատ հայաստանցիներ են աշխատում: Անցած Փետրուարին Մեքսիկայի քաղաքներից մէկում մահացաւ պատմաբան Մանուէլ Սարգիսեանցը, որը Հայդելբերգի համալսարանի պրոֆեսոր էր, մեծ ինտելեկտի տէր մի անձնաւորութիւն, որը խօսում էր եօթ-ութ լեզուով: Նա ծնունդով Ադրբեջանից էր, մեծացել էր Թեհրանում, պատմութիւն էր ուսանել Գերմանիայում եւ Չիքագոյում, հեղինակ է անգլերէն աշխատութիւնների, որ վերաբերում են Անդրկովկասի պատմութեանը, Ֆիլիպինների, Բիրմայի յեղափոխութեանը եւ այլն: Այսօր մեքսիկահայերից կարող եմ յիշել նաեւ սալսա երգի մեծ ճանաչում ունեցող կատարող Սիրաք Բալոյեանին (որի գինեգործ ընտանիքը, ի դէպ, իր արտադրած գինիներից մէկն անուանել է «սիրաք»), կինոդերասանուհի Ռոսա Գլորիա Շաղոյեանին, որի նախնիները Մեքսիկա են եկել դեռ 19-րդ դարի սկզբին, բանաստեղծուհի Նելլի Քէօսէեանին, Մեքսիկոյի Ազգային համալսարանի երբեմնի ռեկտոր Խոսէ Սարուխանին, որի որդինՙ Արտուրօ Սարուխանը, ժամանակին եղել է Մեքսիկայի դեսպանն ԱՄՆ-ում, Աւետիս Ազնաւուրեանին, որը եւս Մեքսիկոյի համալսարաններից մէկի ռեկտորն էր եւ այլն:
Այժմ մի փոքր խմբով կատարում ենք մեքսիկահայութեան անցեալին վերաբերող լուսանկարների մշակումը, փորձում ենք ճշտել լուսանկարների անձանց ինքնութիւնը եւ մի նոր գիրք հրատարակել Մեքսիկայի հայութեան վերաբերեալ: Պէտք է թուայնացնենք նաեւ «Հայերը Մեքսիկայում» ֆիլմը, որը կարեւոր վաւերագիր է մեր պատմութեան համար:
Հայաստանում եմ երրորդ անգամ: Առաջին անգամ 2003-ին էր, յետոյՙ 2004-ին. այդ ժամանակ ունեցայ հայերէնի առաջին դասերս: Այս տարի, ինչպէս նշեցի սկզբում, նախ եղայ Արեւմտեան Հայաստանում: Պապիս ծննդավայր Խոշիում հարցազրոյցներ նկարահանեցի տեղացի քրդերի հետ: Մինչեւ հիմա մենք խօսեցրել ենք վերապրածների, պէտք է սկսենք նաեւ հարցազրոյցներ այն քրդերի եւ թուրքերի հետ, ովքեր նոյնպէս պատմում են, թէ իրենց պապերն ինչ են արել հայերին: Ի դէպ, քրդերի մէջ տարածուած խօսք է, որ երբ մէկը տխրում է, նրան ասում ենՙ «այդ հայկական հայեացքով ինձ չնայես»: Քրդերը լաւ տեղեակ են Ցեղասպանութեանը: Երբ Թունջելիում էի եւ մի քրդի ասացի, որ ես հայ եմ, որը եկել է գտնելու իր պապի գիւղը, նա անմիջապէս ինձ ասաց՝ շատ լաւ, ես կը լինեմ քո վարորդը, քեզ անվճար կը ծառայեմ, քանի որ գիտեմ, թէ իմ պապը ի՛նչ վատ բաներ է կատարել ձեր հանդէպ, ես պէտք է սրբեմ իմ վատ կարման... Չորս օր նա մշտապէս ինձ հետ էր, ամէն կերպ օգնում էր: Համբարձում Չիթճեանի գրքում կար այդ տարածաշրջանի քարտէզը, որտեղ նշուած էր նաեւ մեր՝ Անթառամեանների տունը, ուստիեւ ես գտայ իմ պապական օջախը, աւելի ճիշտ՝ այն, ինչ մնացել էր նրանից: Մի քուրդ ասաց, որ հաւանաբար այդտեղ որոշ հողակտորներ պատկանել են պապիս, եւ եթէ ես ուզում եմ, ինքը կարող է գնալ գիւղապետի մօտ եւ ասել, որ այդ տարածքներն ինձ վերադարձնեն: Այնուհետեւ աւելացրեց, որ այդտեղ ամէն ինչ՝ գետը, ծառերը, թռչունները, բոլորը հայկական են, եւ մենք կարող ենք վերադառնալ այնտեղ: Բայց հարց է առաջանում, թէ վերադարձողներ կը լինե՞ն երբեւէ: Ես ինքս կը վերադառնա՞մ արդեօք այդ շատ փոքր գիւղը... Չգիտեմ, այս մասին իրօք մտածել է պէտք...

«Ազգ», 29 Մայիս 2015

(*) Ճիշդ անունը՝ Փապլօ [հայերէն՝ Պօղոս] Պետրոսեան («Հայկականք»)։

No comments:

Post a Comment