Աւետիս Հաճեանի «Գաղտնի ազգ»ը՝ պատուհան մը ինքնութեան թնճուկներուն վրայ

ԳԷՈՐԳ ՄԱՆՈՅԵԱՆ

Աւետիս Հաճեանի կոթողային՝ «Գաղտնի ազգ. Թուրքիոյ թաքուն Հայերը» անգլերէն հատորը («Secret Nation, The Hidden Armenians of Turkey», 2018, «I.B. Tauris» հրատարակչատուն) կու գայ ամբողջացնելու հայոց պատմութեան նորագոյն էջերէն գրեթէ բացակայող հատուածը՝ յետ-եղեռնեան շրջանին իսլամացած եւ իսլամացուած, ինչպէս նաեւ քրտացած, թրքացած, արաբացած հայերուն, կամ, թուրքերուն բնութագրումով՝ «սուրի մնացորդներ»ուն մասին: Ասոնց վրայ վերջերս սկսած են աւելնալ նաեւ քրիստոնէութեան վերադարձողները՝ քաջալերուած մօտաւորապէս տասնամեակ մը առաջ Անգարայի կարծր դիրքին ժամանակաւոր մեղմացումով:

Լրագրող Հաճեան, որ զաւակն է յայտնի հալէպահայ հանգուցեալ ուսուցիչ, գրող եւ մտաւորական Պետրոս Հաճեանի, կանուխ տարիքէն Արժանթին հաստատուած է իր ընտանիքին հետ եւ ուսումը ստացած է Արժանթինի ու Մեծն Բրիտանիոյ մէջ: Այս հատորին մղիչ ուժերէն մէկը եղած է համշէնահայութեան նուիրուած Էօզճան Ալփերի «Աշուն» ֆիլմը, որ եկած է կուտակուելու պատանի տարիքէն իր լսած գաղտնի հայերուն մասին յաւելեալ տեղեկութիւններ գտնելու մարմաջին վրան:

«Վէպի նման կեանք», որ դաժան իրականութիւն Է Թուրքիայում

 ՄԵԼԻՆԷ ԱՆՈՒՄԵԱՆ

Թուրքական լրատուամիջոցները «Վէպի նման կեանք» վերնագրի ներքոյ հրապարակել են մի լուր, որը, սակայն, ցաւալի եւ դաժան իրականութիւն է Թուրքիայի հայերի կեանքում: Վերջերս վախճանուած Թուրքիայի հայ քաղաքացի Ֆերման Գեզի ընտանիքը բաժանուել է երկու ճամբարի, քանի որ նրա 11 զաւակներից 4ը քրիստոնեայ են, 7ը՝ մահմեդական, ու նրա երեխաների միջեւ վէճ է ծագել թաղումը քրիստոնէակա՞ն, թէ մուսուլմանական աւանդոյթներով կազմակերպելու հարցում:

Դերսիմ. առեղծուածային աշխարհ

ՆԱՅԻՐ ԵԱՆ

Ճակատագրակից ժողովուրդ, հայկական շերտեր

1960-ականներին դերսիմահայերը կարծում էին, թէ իրենք հայոց ցեղասպանութիւնից փրկուած աշխարհի երեսին ապրող միակ հայերն են: Այս մտայնութիւնը հիմնաւոր պատճառ ունէր: Բանն այն է, որ թուրքերը Դերսիմը կտրել էին արտաքին աշխարհից. տեղեկատուութեան անհասանելիութիւնն ու վերահսկողութիւնը թուրքերի կողմից Դերսիմը բռի մէջ պահելու եւ ենթարկեցնելու նպատակ էր հետապնդում: Թուրքական իշխանութիւնները պարբերաբար իսլամ են պարտադրել ու պարտադրում դերսիմցիներին: Դերսիմն ամէն առաւօտ արթնանում է մոլլայի ձայնից, որ բոլորին մզկիթներ է կանչումՙ աղօթելու: Բայց դերսիմցիներն անհաղորդ են այդ հրաւէրին. նրանք միայն առերես, սեփական կեանքը չվտանգելու համար են ընդունում սիւննի դաւանանքը, իսկ իրականում ալեւի եղել են ու ալեւի էլ մնում են: Այդ փաստը հունից հանում է թուրքերին: Ինչքան էլ նրանք ջանում են Եւրոպայի աչքին թոզ փչել, թէ իբր յարգում են իրենց երկրում ապրող այլ ազգերի հաւատքը, բայց ազգայնամոլների ձեռքով հալածում են այլադաւաններին՝ իրենց ձեւակերպմամբ՝ հաւատուրացներին: Ալեւիներն, ի տարբերութիւն թուրքերի, խոստովանում են, որ Դերսիմն իրենց հայրենիքը չէ, որ իրենք իրանական ժողովուրդ են ու այստեղ են եկել 10-11-րդ դարերում: Դերսիմում հայկական հնագոյն կոթողներ կան. ալեւիները մզկիթները թողած՝ այդ աւերակ եկեղեցիներում են մոմ վառում ու աղօթում: Նրանք մերժում են թուրքական ամէն ինչ՝ լինի կրօն, լեզու, թէ անգամ խոհանոց: Եթէ սրճարանում սուրճ պատուիրէք ու մատուցողին կողմնորոշելու համար շեշտէք, որ սեւ՝ թուրքական կոչուող սուրճ էք ուզում, նա դուրս կհրաւիրի ձեզ սրճարանից՝ ասելով, որ դա թուրքական սուրճ չէ, եւ իրենք առհասարակ թուրքական ոչինչ չունեն:

Իսլամաց(ու)ած հայեր՝ հարցում եւ պատասխան («Իսլամաց(ու)ած հայեր» խորհրդաժողովի երկայնքին)

ԻՇԽԱՆ ՉԻՖԹՃԵԱՆ

Ա.

Աւարտին հա­սաւ Հրանդ Տինք Հիմ­նարկի, Իս­թանպու­լի Պո­ղազի­չի հա­մալ­սա­րանի եւ Մալաթիահա­յերու Միու­թեան («Մա­լաթիահայ­տէր») հա­մագոր­ծակցու­թեամբ կազմակերպուած եռօ­րեայ գի­տաժո­ղովը (2-3 Նո­յեմ­բեր 2013, Իս­թանպուլ, Պո­ղազի­չի համալսա­րան), որ իբ­րեւ «խորհրդա­ժողով» բնո­րոշուած էր: Ու այս բնո­րոշու­մը շատ աւե­լի գործնա­կան էր, որով­հե­տեւ, թէեւ ձեռ­նարկը հա­մալ­սա­րանի մը յար­կին տակ տե­ղի ու­նե­ցաւ, գի­տական զե­կու­ցումնե­րուն քովն ի վեր ան տեղ մը ու­նէր խորհրդակ­ցա­կան բնոյթ: Բուն գիտաժո­ղովէն, այ­սինքն տար­բեր նիւ­թե­րու ու­սումնա­սիրու­թեանց ներ­կա­յացու­մէն առաջ, ողջոյնի պաշ­տօ­նական խօս­քե­րէն ետք տե­ղի ու­նե­ցած սկիզ­բի զրոյ­ցը, ինչպէս նաեւ վեր­ջին օրուան կլոր սե­ղանը պարզ իմաստներ կրնա­յին ու­նե­նալ, իբ­րեւ աշ­խա­տելա­ձեւեր, որոնք գուցէ ամէն գի­տաժո­ղովի ալ օրա­կար­գին կա­րելի է գտնել: Հոս, սա­կայն, ու­րիշ կա­րեւոր հանգա­մանք մը կը տես­նեմ: Գի­տաժո­ղովին սկիզբն ու վեր­ջը կը կե­նային այս զրոյցնե­րը, կը պա­տէին բուն մար­մի­նը ձեռ­նարկու­թեան, ինչ որ կրնայ նշա­նակել, թէ իս­լա­մաց(ու)ած Հայերուն վե­րաբե­րող այս նիւ­թը, գի­տական վեր­լուծու­մէն առաջ եւ վերջ ու­նի զրու­ցա­յին բաժին մը, ուր ան նախ կը խմո­րուի ու ապա գի­տու­թե­նէն ան­դին կը թե­ւակո­խէ, այսպէս բանալով տա­րածուն ոլորտ մը: Զրոյ­ցը անհրա­ժեշ­տօ­րէն կը բա­ցուի, որով­հե­տեւ իսլամացուած Հա­յերուն մա­սին ու­սումնա­սիրու­թիւններ կը պակ­սին: Անոնց գո­յու­թեան, պատմութեան ու ներ­կա­յին մա­սին աղ­բիւրնե­րը եւ քա­ղաքա­կան պայ­մաննե­րը պա­կասա­ւոր են ու կրնա­յին շատ աւե­լի հա­րուստ ըլ­լալ, եթէ պայ­մաննե­րը թոյ­լա­տու ըլ­լա­յին ու հետաքրքրութիւնը քա­ջալե­րուէր: Ան­տե­սումն ու լռու­թիւնը իբ­րեւ լու­ծում միշտ խափանարար են:
2005 թուակա­նին նո՛յն (նո՞յն) Իս­թանպու­լին մէջ ահա­գին հարց ստեղ­ծած էր հա­յու­թեան նուիրուած գի­տաժո­ղով մը, առա­ջինը իր տե­սակին ու նիւ­թին մէջ, ու՝ Մա­յիսէն Սեպ­տեմբեր յե­տաձ­գուած, Պո­ղազի­չի պե­տական հա­մալ­սա­րանէն Պիլ­կի անձնա­կան հա­մալ­սա­րան փոխադ­րուած, բո­ղոքա­րար ցու­ցա­րար­նե­րու ներ­կա­յու­թեան ար­ժա­նացած: Ու հի­մա, ութ տարի ետք, առանց որե­ւէ հար­ցի (ար­դեօ՞ք՝ չենք գի­տեր), գո­նէ՝ առանց ցու­ցա­րար­նե­րու, «ցեղաս­պա­նու­թիւն» բա­ռին ալ առատ օգ­տա­գոր­ծումով առօք-փա­ռօք տե­ղի կ’ու­նե­նայ այս գի­տաժո­ղովը: Ութ տա­րուան մէջ բա՞ն կը փո­խուի: Թէ՞ հա­րիւ­րա­մեակի ժա­մանա­կային մօտեց­ման թրքա­կան պատ­րաստու­թեանց մաս կը կազ­մէ այս գի­տաժո­ղովն ալ...: Ա՞յս է ձեր ու­զա­ծը. հրամ­մե­ցէ՛ք, եկէ՛ք, խօ­սեցէ՛ք՝ - ըսել կ’ու­զեն, կ’երե­ւի, պա­տաս­խա­նատու վեր­նա­կան մար­միններ, - միայն թէ պաշ­տօ­նական ճա­նաչում մի՛ պա­հան­ջէք: Ասի­կա քու­նի դեղ մըն է ձե­զի հա­մար: Ատոր պա­տաս­խա­նը հե­տեւեալն է՝ Մեր ու­զա­ծը, պա­հանջքին բովանդակութենէն առաջ, քա­ղաքա­կան կե­ցուած­քի վե­րին ու վերջնա­կան յստա­կու­թիւնն է: Մնա­ցեալը՝ երկրոր­դա­կանօ­րէն կա­րեւոր է: Բայց թո­ղունք այս հա­սարակ են­թադրու­թիւննե­րը, հա­սարա­կացումնե­րու պա­հանջնե­րը:

Իշխան Չիֆթճեան. «Իրականութեան մէջ, որքանով որ Ցեղասպանութիւնը "մեր" նիւթն է, նոյնքան ալ "իրենց" նիւթն է»

ՎԱՀՐԱՄ ԷՄՄԻԵԱՆ

 

Իշխան Չիֆթճեան ծնած է Պէյրութ: Յաճախած է Ազգ. Աքսոր Գասարճեան վարժարանն ու Ազգային Սուրէն Խանամիրեան երկրորդական վարժարանը: Աւարտած է Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան դպրեվանքը: Խմբագրած է կաթողիկոսարանի «Հասկ» հայագիտական տարեգիրքը: Աւարտած է Լայփցիկի համալսարանի աստուածաբանական բաժանմունքը (Գերմանիա): Տոքթորական աւարտաճառը կը պատրաստէ նոյն համալսարանի փիլիսոփայական բաժանմունքին մէջ` Հայոց ցեղասպանութեան մասին ու կը դասաւանդէ Համպուրկի համալսարանէն ներս: Չիֆթճեան «Հրանդ Տինք հիմնարկ»-ի կազմակերպած «Իսլամաց(ու)ած հայեր» խորհրդաժողովին մասնակցեցաւ «Իսլամացումը իբրեւ վերապրումի եւ/կամ անհետացման միջոց» խորագիրը կրող զեկուցումով մը: