Ակադեմիկոս Աշոտ Մելքոնեան. «Չեմ պատկերացնում, որ Ակադեմիան կարող է վաղը չլինել»

«Երբ առաջին անգամ այս դահլիճ ոտք եմ դրել լաբորանտի կարգավիճակով՝ երկչոտ էի, վախեցած, որովհետեւ խօսքը Գիտութիւնների Ազգային Ակադեմիայի մասին էր: Այսօր, երբ արդէն ակադեմիկոսի կարգավիճակ ունեմ, չեմ կարողանում պատկերացնել, որ մենք պիտի խօսենք այն մասին, որ վաղը Ակադեմիան կարող է չլինել: Սա ուղղակի մարդու ուղեղի մէջ չի տեղաւորւում»: Այս մասին այսօր՝ Ապրիլի 3-ին, ԳԱԱ ընդլայնուած ընդհանուր ժողովի ժամանակ ասաց պատմական գիտութիւնների դոկտոր, պրոֆեսոր Աշոտ Մելքոնեանը:

«Վենետիկի Մխիթարեան միաբանութիւն-300» խորագրով միջազգային գիտաժողովը Երեւանի մէջ

Հոկտեմբեր 24-ին, Սուրբ Ղազար կղզիին մէջ Մխիթարեան միաբանութեան հաստատման 300-ամեակին նուիրուած ձեռնարկներու ծիրին մէջ, ՀՀ Սփիւռքի նախարարութեան, ՀՀ Գիտութիւնների ազգային ակադեմիայի (ԳԱԱ) հայագիտական եւ հասարակական գիտութիւններու բաժանմունքի, Երեւանի պետական համալսարանի, Մեսրոպ Մաշտոցի անուան հին ձեռագիրներու հիմնարկ-մատենադարանի, Վենետիկի Մխիթարեան միաբանութեան նախաձեռնութեամբ եւ ՀՀ Կրթութեան եւ գիտութեան նախարարութեան Գիտութեան պետական կոմիտէի աջակցութեամբ ՀՀ ԳԱԱ նախագահութեան նիստերու դահլիճին մէջ սկսած է «Վենետիկի Մխիթարեան միաբանութիւն-300» խորագրով միջազգային երկօրեայ գիտաժողովը:

Թիւրիմացութիւններու շքերթ

ՎԱՐԴԱՆ ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ

Ու մենք էլ ահա անցնում ենք հանգիստ

Անհեթեթութեանց այս թանգարանով…

Պարոյր Սեւակ

(«Մեծ ուղտի փոքրիկ ականջում»)

Տիկ. Սեդա Մարկոսեան-Խտըշեանի կողմէ շատ յստակ ու դիւրահասկնալի կերպով ձեւակերպուած «միաձեւ պատմութիւն» եւ «լեզուական Արշակաւան» խնդիրներուն շուրջ մեր նկատողութիւնները նոյնքան պարզ ու հասկնալիօրէն շարադրած էինք՝ անհրաժեշտ փաստական հիմնաւորումներով («Նոր Յառաջ», 28 Սեպտեմբեր 2017. տե՛ս այստեղ)։ Սակայն, փաստերու խեղաթիւրումով եւ «լաւագոյն պաշտպանողականը յարձակողականն է» սկզբունքով հիւսուած լեզուական ու գաղափարական սարդոստայնը («Նոր Յառաջ», 14 Հոկտեմբեր 2017) կը պարտադրէ քանի մը ճշդումներ կատարել՝ խուսափելու համար անոր մէջ իյնալու վտանգէն։

«Միաձեւ պատմութիւն», «լեզուական Արշակաւան» եւ միասնականութեան դրախտավայրը

ՎԱՐԴԱՆ ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ

Այս օրերուն տեղի ունեցաւ Հայաստան-Սփիւռք 6-րդ խորհրդաժողովը, որուն խորագիրը, առաջին համագումարէն 18 տարի ետք, տակաւին փոխադարձ վստահութիւն, միասնականութիւն եւ պատասխանատուութիւն կը հոլովէր։ Այդ գաղափարները պատշաճ էին Սեպտեմբեր 1999-ին՝ անկախութեան ութերորդ ամեակին, երբ Հայաստանը հազիւ թէ սկսած էր շունչ մը քաշել (ամիս մը ետք ալ իր հաստատութենական կեանքի ամենէն ծանր հարուածը կրելու համար, դեռ լրիւ չբացայայտուած պայմաններու տակ, Հոկտեմբեր 27-ի բռնաշրջումի փորձով), բայց ո՛չ թէ 26-ամեակին, երբ երկկողմանի փոխյարաբերութեան ամրացումը սպասելի էր, որ քայլ մը յառաջ գացած ըլլար։ Պէտք է հետեւցնենք, դժբախտաբար, որ նախորդ հինգ ժողովները հիմնականին ճառախօսութեան կամ ընկերային յարաբերութիւններու բեմ եղած են, իսկ վերջին 18 տարիներուն.... կլոր-կլոր դարձած ենք այդ գաղափարներուն շուրջ։

Եթէ այդպէս է, կը մնայ մաղթել, որ «աւանդութիւնը» խորտակուած ըլլայ եւ այս վեցերորդ հանդիպումը Երեւանը ճանչնալու, կապեր մշակելու եւ գեղարուեստական յայտագրեր ըմբոշխնելու պատեհութիւններէն անդին, ակնկալուած 1.500 մասնակիցներուն համար նաեւ առիթը դարձած ըլլայ լուրջ քննարկումի ու լուրջ որոշումի, որ ցոլացած ըլլայ ո՛չ թէ վերամբարձ քուէով ընդունուած եւ ուռուցիկ ոճով շարադրուած հռչակագրով, այլ... գործով։

Ինչպէս ունենալ միջազգային մակարդակով մրցունակ հայագիտութիւն. գիտնականի առաջարկները

ՀԱՅԿՈՒՀԻ ԲԱՐՍԵՂԵԱՆ

 

«Թէեւ վերջին տարիներին Հայաստանում շատ է խօսւում գիտութեան խնդիրների մասին` փոփոխութիւններ չեմ տեսնում: Ակադեմիայում, օրինակ, ամէն ինչ այնպէս է, ինչպէս որ էր: Մինչդեռ դա գիտութեան ղեկավարման լաւագոյն մօտեցումը չէ: Անհրաժեշտ է թէ՛ անձերի, թէ՛ մօտեցումների, թէ՛ գործելաոճի փոփոխութիւն»,- ասում է բանասիրական գիտութիւնների դոկտոր, ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտութեան եւ Ազգագրութեան Ւնստիտուտի բանահիւսութեան տեսութեան եւ պատմութեան բաժնի աւագ գիտաշխատող Արմէն Պետրոսեանը` մեկնաբանելով գիտութեան վիճակը Հայաստանում: 

Պատասխանելով այն հարցին, թէ որոնք է համարում առաջնահերթ լուծում պահանջող խնդիրները մեր երկրում գիտութիւնը պահպանելու եւ հետագայում զարգացնելու համար, Պետրոսեանն անդրադառնում է միայն հումանիտար ոլորտին, որի նրբութիւններին տեղեակ է: «Եթէ սկսեմ ասել այն, ինչ մտածում եմ, եւ այն, ինչ գիտեմ` շատ ողբերգական պատկեր կը ստացուի: Ուստի մեղմ ձեւակերպումներ կը տամ»,- ասում է նա: 

Աշոտ Մելքոնեան. «Ակադեմիան ազգային արժէք է, որը ոչ ես եմ ստեղծել, ոչ էլ այսօրուայ կառավարութիւնը»

ՄԱՐԻԵՏԱ ԽԱՉԱՏՐԵԱՆ

 

Հայաստանում եկե՞լ է արդեօք ակադեմիական գիտութեան վերջը: Հայաստանի Գիտութիւնների ազգային ակադեմիայի ինստիտուտները 1990-ական թուականներից վերածուեցին ՊՈԱԿ-ների [պետական ոչ-առեւտրական կազմակերպութիւններ]: ՊՈԱԿ-ների վերացման վերաբերեալ ներկայ կառավարութեան վերաբերմունքը յայտնի է: Սակայն գիտնականները կարծում են, որ այն, ինչ վերաբերում է նախարարութիւններին կամ պետական կառոյցներին կից ՊՈԱԿ-ներին, գիտութեան դէպքում նոյն վերաբերմունքն արդարացուած չէ: Մտահոգութիւններ կան նաեւ գիտական աստիճան ունեցողներին յաւելավճարներից զրկելու տրամադրուածութեան եւ մի շարք այլ նորամուծութիւնների հանդէպ, որոնք գիտութեան ասպարէզում մտադիր է իրականացնել նոր կառավարութիւնը: Օրերս ԳԱԱ [Գիտութիւնների Ազգային Ակադեմիա] Պատմութեան ինստիտուտի գիտական խորհուրդն իր անհամաձայնութիւնն էր յայտնել այն առաջարկին, որով վերացւում է գիտական աստիճանաշնորհման երկաստիճան համակարգը` վերածելով այն միաստիճանի: Այդպիսի որոշումն, ըստ խորհրդի, անշրջելի կորուստներ կը բերի գիտութեանը, մասնաւորապէս` հայագիտութեանը: Գիտխորհուրդը բերում է այն հիմնաւորումը, որ Եւրասիական Միութիւնում` երկաստիճան գիտաստիճանաշնորհման համակարգի առկայութեան պարագայում դա նաեւ տարբեր խնդիրներ կ'առաջացնի Հայաստանի համար, այդ թւում` վկայականների փոխճանաչման հարցում (երկաստիճան համակարգը գործում է նաեւ Եւրոպայի առաջատար երկրներում` Ֆրանսիայում, Գերմանիայում, Շուէյցարիայում եւ այլն):
ՀՀ ԳԱԱ պատմութեան ինստիտուտի տնօրէն, ակադեմիկոս Աշոտ Մելքոնեանի հետ մեր զրոյցը վերաբերում է այս օրերին ակադեմիական գիտնականների շրջանում տիրող մտահոգութիւններին։

Պատերազմի թոհուբոհից՝ դէպի հայաստանեան ԲՈՀ-ը(*)

ՆԱՏԱԼԻ ՅԱՐՈՒԹԻՒՆԵԱՆ

 

Հոկտեմբերի 6-ին Հայաստանի Գիտութիւնների Ազգային Ակադեմիայի Պատմութեան Ինստիտուտի դահլիճում կայացաւ Բէյրութում լոյս տեսնող «Հայկազեան Հայագիտական Հանդէս»ի հերթական` 34-րդ համարի շնորհանդէսը: Ինչպէս միշտ, այն անցաւ շատ ջերմ եւ բարձր հայրենասիրական ներշնչումով: Ինչպէս յայտնի է, հանդէսը սկսել է գործել Բէյրութի Հայկազեան համալսարանի հիման վրայ 1970 թ. եւ մինչ օրս սերտօրէն համագործակցում է ներկայիս Սփիւռքի ամենահզօր գիտակրթական հաստատութեան հետ: Ներկայացնելով տարեգրքի բարձր մասնագիտական որակները եւ նրա հետեւողական հայանպաստ գործունէութիւնն անցած տարիների ընթացքում, պատմաբան Վարդան Մատթէոսեանը, բանասէր եւ կինոգէտ Արծուի Բախչինեանը եւ ազգագրագէտ Հրանուշ Խառատեանն անդրադարձան նաեւ ժամանակի նոր հրամայականներին եւ դրանց արձագանգելու անհրաժեշտութեանը: Մեծ ոգեւորութեամբ ընդունուեց «Հայկազեան Հանդէս»ի եւ համալսարանի ղեկավար Փոլ Հայտոսթեանի(**) ջերմ խօսքը` այդ օջախներում անընդմէջ կատարուող եւ իրար լրացնող աշխատանքների մասին` շեշտելով, որ ամենակարեւորը նրանցում ապրող հայրենասիրական ոգին է: Հարկ է նշել նաեւ, որ լինելով խստագոյն գիտական պահանջներին բաւարարող լուրջ ակադեմիական ուսումնասիրութիւնների շտեմարան, որտեղ տարին մէկ անգամ լոյս են տեսնում նիւթեր հայերէն, անգլերէն, ֆրանսերէն եւ արաբերէն լեզուներով` «Հայկազեան Հայագիտական Հանդէս»ը մեծապէս նպաստում է նաեւ Հայաստանի եւ սփիւռքահայ մտաւորականութեան մերձեցմանը եւ ճանաչում է բերում տաղանդաւոր երիտասարդ հետազօտողներին` միջազգային գիտական հանրութեան կողմից: 

Թւում է, որ կորցնելով Վենետիկի Մուրատ-Ռափայէլէան եւ Կիպրոսի Մելգոնեան վարժարանները, համայն հայութիւնը պէտք է աչքի լոյսի պէս պահէր Հայկազեան համալսարանը եւ նրա կողմից հրատարակուող հանդէսը` տարէցտարի ամրապնդելով նրա կապերը մայր հայրենիքի հետ: Սակայն այս տարի` որպէս լրացում լիբանանեան պատերազմի եւ մշտական ֆինանսական խնդիրների, հանդէսի խմբագրութիւնը մի նոր մարտահրաւէր ընդունեց, այս անգամ Հայաստանի ԲՈՅ-ի կողմից: Բանն այն է, որ այս տարուանից «Հայկազեան Հայագիտական Հանդէս»ը, ինչպէս նաեւ արտասահմանում հրատարակուող բոլոր պարբերականները դուրս են ընկել ԲՈՅ-ի կողմից հաստատուած գիտական պարբերականների ցուցակից: Հայաստանեան ամսագրերից ցուցակից եւս դուրս են մղուել որոշ պարբերականներ, մասնաւորապէս, «Էջմիածին» հանդէսը, որը 1944 թուից հրատարակուել է Մայր Աթոռի կողմից` նպաստելով հոգեւոր եւ աշխարհիկ մտաւորականութեան փոխըմբռնմանը: Ի՞նչն է դրա պատճառը: Եւ նշանակո՞ւմ է դա արդեօք, որ վերոյիշեալ պարբերականները հեղինակազրկուած են եւ դրանցում կատարուած հրապարակումները` որպէս գիտական պահանջներին չբաւարարող եւ այլեւս նշանակութիւն չունեն թեկնածուական եւ դոկտորական թեզերի պաշտպանութեան գործընթացներում: Եթէ դա այդպէս լինի, ապա այս «բարեփոխում»ը որքան անմիտ է, այնքան էլ չարագուշակ. չէ՞ որ յայտնի է, որ մեր Գիտութիւնների Ակադեմիայի հումանիտար ոլորտում հաստատւում են միմիայն հայագիտական ուսումնասիրութիւնները (ինչը առանց այն էլ սահմանափակում է գիտնականների մտահորիզոնը, սակայն դա առանձին խնդիր է): Միեւնոյն ժամանակ ատենախօսներից պահանջուած արտասահմանեան հրապարակումները` որպէս միջազգային հանրութեան ճանաչման նշան` սոյն որոշմամբ պարզապէս անիմաստ կը դառնային: Ասուածը յատկապէս ակներեւ է բանասիրութեան, պատմագիտութեան, ազգագրութեան եւ արուեստագիտութեան ոլորտներում, թէեւ, անշուշտ, դա իրեն զգացնել կը տայ ցանկացած ոլորտում: Մտորելով այն մասին, թէ ինչպիսի՞ն կը լինի Հայաստանի Գիտութիւնների Ազգային Ակադեմիայի ապագան ԲՈՅ-ի հաստատած պարբերականների նոր ցուցակի պայմաններում, որտեղ ներկայացուած են միմիայն Հայաստանում յատուկ ինդեքսային ցուցիչներ ստացած պարբերականները` հակառակ ատենախօսութիւնների հեղինակների առջեւ դրուած պահանջների, ես եկայ այն համոզմանը, որ այդ ցուցակը չի կարող վերջնական լինել` եթէ, ի հարկէ, չեն փոխուել նաեւ այդ պահանջները: Եւ իսկապէս, ցուցակը յաւելող ծանօթագրութեան մէջ գտայ հետեւեալ դրոյթը. «Ի գիտութիւն. ցուցակը կը վերանայուի 2015թ. Յունուարին»: Ցաւօք, այնտեղ որեւէ ակնարկ չկայ առ այն, թէ ի՞նչ սկզբունքների հիման վրայ այն պէտք է վերանայուի եւ ինչպէ՞ս պիտի կայանան ընթացիկ տարուայ ատենախօսների պաշտպանութիւնները: