«Տրոցկիստ-նացիոնալիստ գրական վիժուածք». 1930-ականների գրական մթնոլորտի շուրջ

ԼԻԼԻԹ ԱՒԱԳԵԱՆ

«Հին» գրողներն ու գրականութիւնը ժամանակավրէպ էին: Գրական գործունէութիւնն այլեւս հասանելի էր բոլորին. «Գրականութիւնն այլեւս մի քանի «ընտրեալների» գործը չէ: Գրողներ ու արվեստագետներ են դառնում երէկուայ հովիւներն ու բատրակները, որոնց համար կեանքն ստեղծել է ինտելեկտուալ աշխատանքի մարդիկ դառնալու բոլոր պայմանները: Զով լեռների ու բամբակի դաշտերի աշխատաւորները պարզ ու անկեղծ բանաստեղծութիւններով, սրտառուչ ու ինքնաբուխ երգերով փառաբանում են մեծ Հոկտեմբերը, փառաբանում են նրա կազմակերպիչներին»: «Հոկտեմբերեան յեղափոխութիւնը եւ նրա անմիջական ծնունդը հանդիսացող Հայաստանի Կարմիր Նոյեմբերին անմիջապէս նախորդող շրջանում հայ բուրժուական եւ մանր բուրժուական գրականութիւնն արդէն սպառել էր իր կենսական բոլոր հիւթերը եւ գնում էր դէպի անկում: Այդ գրականութեան խոշորագոյն ներկայացուցիչները՝ Թումանեանը, Շիրվանզադէն, Իսահակեանը, Նար-Դոսը դադարել էին ակտիւ ստեղծագործական աշխատանքից: Հայ բուրժուական նացիոնալիզմը Րաֆֆուց եւ Գամառ Քաթիպայից յետոյ տուեց գրական անտաղանդ եւ անարիւն էպիգոնների մի գաճաճ սերունդ: (…) Պրոլետարիատի յեղափոխական շարժման հետ կապուած հայ հեղինակները՝ յանձինս Յակոբ Յակոբեանի և Արազու, մնում էին իբրեւ խիզախ բացառութիւններ»:

«Գրական թերթ»»-ի 1935-ի այս խմբագրականը[1] խօսում է արդէն տոտալիտար եւ մի միասնական գրական կազմակերպութեան պարտադրանքի մասին։

Բայց յեղափոխութեան առաջին տարիներին եւ մինչեւ 1920֊ական թուերի վերջը այդպէս չէր։

Նոր Իսահակեան մը...

ԱՆՈՒՇ ԹՐՈՒԱՆՑ

Որ­քան որ ար­հես­տա­գիու­թեան մի­ջոց­նե­րը մեզ կը հե­ռաց­նեն շատ սի­րե­լի ժան­րէ մը՝ նա­մա­կա­նիէն, այն­քան հա­րա­զատ ու փայ­փա­յուած կը դառ­նայ գրա­կան այդ ժան­րը, որ դա­րեր շա­րու­նակ ե­ղած է կեն­սու­նակ. մե­ծե­րուն եւ պարզ մար­դոց նա­մակ­նե­րուն մի­ջո­ցաւ մենք կրցած ենք տես­նել ա­նոնց ապ­րած ժա­մա­նա­կը: Որ­քան յոյ­զեր, ապ­րում­ներ, սպա­սում եւ խորհր­դա­ւո­րու­թիւն կայ թուղ­թին վրայ գրուած, պա­հա­րա­նին մէջ դրուած եւ թղթա­տա­րու­թեամբ ա­ռա­քուած նա­մակ­նե­րուն մէջ: Նա­մակ­նե­րը, մա­նա­ւա՛նդ գրո­ղի մը ժա­ռան­գու­թեան կա­րե­ւո­րա­գոյն մա­սը կը կազ­մեն եւ յա­ճախ կը նե­րա­ռուին ա­նոր հա­տոր­նե­րուն մէջ:

Ա­հա­ւա­սիկ, օ­րերս Ե­րե­ւա­նի մէջ նման հա­տո­րի մը շնոր­հան­դէ­սին ներ­կայ ե­ղանք: Լոյս տե­սած է «Ա­ւե­տիք Ի­սա­հա­կեա­նի նա­մակ­նե­րը» խո­րագ­րով գիր­քը, զոր կազ­մած է լրագ­րող, հրա­պա­րա­կա­խօս Լի­լիթ Ա­ւա­գեան: Գիր­քը լոյս տե­սած է «Գա­լուստ Կիւլ­պէն­կեա­ն» հիմ­նադ­րա­մի ա­ջակ­ցու­թեամբ, իսկ հրա­տա­րա­կու­թեան պատ­րաս­տած է Ե­րե­ւա­նի Պե­տա­կան հա­մալ­սա­րա­նի հրա­տա­րակ­չու­թիւ­նը:

Յովհաննէս Թումանեանի այժմէական նամակները

 

ԶՕՐԱՎԱՐ ԱՆԴՐԱՆԻԿԻՆ (Դեկտեմբեր 23, 1917)

Սիրելի Անդրանիկ
Ահաւոր մոմենտի առջեւ ամէն մարդ պէտք է ընդհանուր սեղանին բերի ինչ որ ունի եւ կարող է՝ թէ վերահաս վտանգը կանխելու եւ թէ բաղձալի յաղթութեանը հասնելու համար։