15-ամեայ Ակսել Բակունցի նորայայտ պատմուածքը

 ՎԱՐԴԱՆ ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ

Ակսել Բակունցի հրապարակագրական կեանքի սկիզբը անքակտելիօրէն կապուած է Շուշիի հետ։ Ինչպէս յայտնի է, Յուլիս 1915ին, Գէորգեան ճեմարանի 16ամեայ սանը Արցախի մայրաքաղաքի սոցիալ-դեմոկրատ «Փայլակ» թերթին մէջ կը հրատարակէր Գորիսի քաղաքապետ Մատթէոս Տէր-Գրիգորեանի եւ գաւառական վարչութեան դէմ ուղղուած «Փոքրիկ ֆելիետոն» խորագրուած յօդուածը՝ «Թեզ գնացող» ստորագրութեամբ, որուն հետեւանքով, «ինձ բանտարկեցին, եղաւ “փոթորիկ”, եւ ես բանտարկութեան 34-րդ օրը ազատուեցի, որպէսզի ուսուցիչ գնամ այն հեռու գիւղը` Լորը», պիտի գրէր ինքնակենսագրական ակնարկի մը մէջ, 1932ին[1]։ 

«Տրոցկիստ-նացիոնալիստ գրական վիժուածք». 1930-ականների գրական մթնոլորտի շուրջ

ԼԻԼԻԹ ԱՒԱԳԵԱՆ

«Հին» գրողներն ու գրականութիւնը ժամանակավրէպ էին: Գրական գործունէութիւնն այլեւս հասանելի էր բոլորին. «Գրականութիւնն այլեւս մի քանի «ընտրեալների» գործը չէ: Գրողներ ու արվեստագետներ են դառնում երէկուայ հովիւներն ու բատրակները, որոնց համար կեանքն ստեղծել է ինտելեկտուալ աշխատանքի մարդիկ դառնալու բոլոր պայմանները: Զով լեռների ու բամբակի դաշտերի աշխատաւորները պարզ ու անկեղծ բանաստեղծութիւններով, սրտառուչ ու ինքնաբուխ երգերով փառաբանում են մեծ Հոկտեմբերը, փառաբանում են նրա կազմակերպիչներին»: «Հոկտեմբերեան յեղափոխութիւնը եւ նրա անմիջական ծնունդը հանդիսացող Հայաստանի Կարմիր Նոյեմբերին անմիջապէս նախորդող շրջանում հայ բուրժուական եւ մանր բուրժուական գրականութիւնն արդէն սպառել էր իր կենսական բոլոր հիւթերը եւ գնում էր դէպի անկում: Այդ գրականութեան խոշորագոյն ներկայացուցիչները՝ Թումանեանը, Շիրվանզադէն, Իսահակեանը, Նար-Դոսը դադարել էին ակտիւ ստեղծագործական աշխատանքից: Հայ բուրժուական նացիոնալիզմը Րաֆֆուց եւ Գամառ Քաթիպայից յետոյ տուեց գրական անտաղանդ եւ անարիւն էպիգոնների մի գաճաճ սերունդ: (…) Պրոլետարիատի յեղափոխական շարժման հետ կապուած հայ հեղինակները՝ յանձինս Յակոբ Յակոբեանի և Արազու, մնում էին իբրեւ խիզախ բացառութիւններ»:

«Գրական թերթ»»-ի 1935-ի այս խմբագրականը[1] խօսում է արդէն տոտալիտար եւ մի միասնական գրական կազմակերպութեան պարտադրանքի մասին։

Բայց յեղափոխութեան առաջին տարիներին եւ մինչեւ 1920֊ական թուերի վերջը այդպէս չէր։

Անթարգմանելի վիպակի նորոյթները

ԱՆԻ ՓԱՇԱՅԵԱՆ

Լաւագոյն վէպերն ու վիպակները ծնւում են, որպէսզի ցոյց տան կեանքի անհարթութիւնները եւ ազդարարեն նրանց հետ ոչ մի կերպ չհամաձայնուելը: Այդպիսի գործեր ընթերցելիս համոզւում ես, որ հաշտուողականութիւնը հասարակութեանը վայրէջքների է տանում: Արծուիի (Արծուի Բախչինեան) «Այլաստանցի Մուչիկ Հայաստանցին» վիպակը հէնց այդպիսի ենթատեքստ ունի՝ չյարմարուել: Մի՞թէ ճիշտ է այն ամէնը, ինչ հրամցնում են. անգամՙ յատուկ անունները, բոլորի կողմից ընդունուած բարքերը: Եւ այս ամէնը վիպակի սկզբից մինչեւ վերջ հաստատում է Մուչիկը՝ նոյն ինքը՝ Թաթուլ Թաթուլեանը: Տաղանդաւոր այս մարդը, որ նկարչութեան մէջ է գտնում իրեն, թափառում է ամէնուր՝ այդպէս էլ չհասկանալով՝ ո՛րն է այն վայրը, որտեղ լիովին երջանիկ կը զգայ, ովքե՞ր են այն մարդիկ, որոնց հետ կ՚ուզենար ապրել: Եւ լուռ կրում է Հայրենիքի ցաւը՝ մտօք երբեք չհեռանալով նրանից: Նա հաւաքական կերպարն է շատ հայերի, ովքեր հեռուից են սիրում Հայրենիքը՝ կարօտի մեծ չափաբաժնով: Եօթ տարին մէկ Հայաստան այցելող Մուչիկը կարծես Երկրագնդի վրայով հապճեպ քայլող մէկը լինի, որն անվերջ շտապում է:

Անկախութեան սերմնացանը

ԱՆԱՀԻՏ ՅՈՎՍԷՓԵԱՆ

Անկախութիւնը հէնց այնպէս չեկաւ: Բառը հասկանալի էր, գաղափարը՝ հեռու: Դեռ Պարոյր Հայրիկեանի անունն ու գործը մեզ անյայտ էին: Դպրոցում անգիր էինք սովորել Միքայէլ Նալբանդեանի «Ազատութիւն»-ը, Ռափայէլ Պատկանեան էլ էինք կարդացել՝ մակերեսը միայն, բայց թէ ի՞նչ էր անկախութիւնը, ազատութիւնը, կասկածում եմ, թէ գաղափար ունէինք: Երբեմն թւում էր, թէ երբ վզկապ չենք կապել, կոմերիտական կրծքանշանը՝ մերժել, աւելի ուշ՝ կոմունիստական կուսակցութեան շարքերն անցնելու գայթակղութեանն ընդդիմացել, հէնց այդ սաղմը՝ ազատութիւն, անկախութիւն ունենալու՝ ծնունդից մարդուն շնորհուած մեր բնական իրաւունքն է շինծու պարտադրանքի առջեւ ծառս եղել: Միայն համալսարանում, օրըստօրէ ըմբռնեցի, թէ ինչ լուսաւոր կապ կայ անկախութեան, ազատութեան, հայոց լեզուով դրանք զգալու ու արտաբերելու միջեւ:

Արքմենիկ Նիկողոսեան. «Չարենցի, Բակունցի, Թոթովենցի դահիճները չպէտք է ներկայացուեն լուսապսակի ներքոյ»

Թէեւ անցել է աւելի քան 70 տարի, սակայն ստալինեան բռնութիւնների եւ հայ մտաւորականների սպանդի շրջանը լիովին բացայայտուած չէ. դատապարտուել են արարքները, սակայն ողբերգական իրադարձութիւնների մեղսակիցներն իրենց արժանի գնահատականը չեն ստացել:

Վերջին շրջանում գրականագէտները շատ են խօսում այն մասին, որ պէտք է վերարժեւորել այն, ինչ տեղի ունեցաւ 1937 թուականին: Նրանց թւում է գրաքննադատ Արքմենիկ Նիկողոսեանը: