Հայը եւ անցեալը. Դրուագներ ազգային ազատագրական գիտութիւնից (*)

ԱՐՄԷՆ ՊԵՏՐՈՍԵԱՆ

 

Պլատոնն ընկերս է, բայց ճշմարտութիւնը` աւելի մեծ ընկերս:

Արիստոտէլ

Մերն ուրիշ է...

Գրանդ Քէնդի

Այս յօդուածով ես վերջացնում եմ «հայոց ազատագրական գիտութեան» վերաբերեալ շարքը: Այս անգամ չեմ խուսափելու անուններ յիշատակելուց: Ինչեւէ, ի տարբերութիւն «ազատագրականներ»ի` ես հակուած չեմ յիշուող հեղինակներին եւ նրանց հետեւորդներին ծայրայեղ գնահատականներ տալու եւ վիրաւորելու: Կարծիքներ ունենալը, տեսութիւններ յօրինելը եւ հրապարակելը իրենց իրաւունքն է: Ցաւալին դրանք դպրոցական դասագրքեր եւ ակադեմիական շրջանակներ ներառելն է:

 *   *   *

Հայը եւ անցեալը. հայոց հինգհազարամեայ պատմութիւնը(*)

ԱՐՄԷՆ ՊԵՏՐՈՍԵԱՆ

 

Ճշմարտութիւնը եւ արդարութիւնը բարձր են ամէն ինչից,

քանզի միայն նրանցից է կախուած ազգի մեծութիւնը:

Էմիլ Զոլա

Հայոց ինքնութեան ամենաէական յատկանիշներից է մեր մշակոյթի, այսպէս ասած, պատմական ուղղուածութիւնը` ամէն ինչի խորը ներծծուածութիւնը պատմութեամբ: Մեր անցեալի համարեա բոլոր մեծերը եւ ոչ այնքան մեծերը, երբ գրիչ են վերցրել իրենց ձեռքը, կարծես ինքնաբերաբար սկզբից գրել են վերնագիրը` «հայոց պատմութիւն», թէեւ յաճախ այդ գրուածքը չի համապատասխանել իր ընդգրկուն վերնագրին: Դրանով մենք որոշակի տարբերւում ենք, ասենք, հարեւան վրացիներից, որոնց մօտ հնում ընդունուած է եղել ոչ միայն պատմութիւն, այլեւ գեղարուեստական տիպի ստեղծագործութիւններ գրելը, յաճախ` իրանական էպիկական թեմաներով («Ընձենաւորը», «Ամիրան Դարեջանիանի», «Վիսռամիանի»): Մեր նոր գրականութիւնն էլ, որոշ չափազանցութեամբ, կարելի է ասել, որ պատմավէպերի` այսինքն, «հայոց պատմութիւններ»ի մի շարան է: Եւ մեր հայեացքը, զարմանալիօրէն, ուղղուած է ոչ դէպի առաջ, այլ` յետ: