Այցերու գումար - Total Pageviews - Total de visitas

16.9.15

«Արեւմտահայերէնի եւ արեւելահայերէնի մերձեցման խնդիրները» գիտաժողովը

ԺԻՐԱՅՐ ՉՈԼԱՔԵԱՆ


Յուլիս 29-30ին, Երե­ւանի մէջ, տե­ղի ու­նե­ցաւ «Արեւմտա­հայե­րէնի եւ արե­ւելա­հայե­րէնի մերձեցման խնդիր­նե­րը» խո­րագ­րեալ գի­տաժո­ղովը, Հա­յաս­տա­նի Գի­տու­թիւննե­րու Ազ­գա­յին Ակա­դեմիայի նա­խագա­հու­թեան նիս­տե­րու դահ­լի­ճին մէջ, կազ­մա­կեր­պութեամբ՝ Սփիւռքի նա­խարա­րու­թեան եւ Հա­յաս­տա­նի Ազ­գա­յին Ակա­դեմիա­յի «Հրա­չեայ Աճա­ռեան» լե­զուի հիմ­նարկի։
Գի­տաժո­ղովին իրենց մաս­նակցու­թիւնը բե­րին Հա­յաս­տա­նէն եւ Սփիւռքէն լե­զուա­գէտ­ներ, մտա­ւորա­կան­ներ, թի­ւով 30է աւե­լի մաս­նա­գէտ­ներ, որոնց ամէ­նօրեայ մտա­սեւեռ­ման առարկան է հա­յերէ­նը՝ իբ­րեւ լե­զուա­գիտու­թիւն, մշա­կու­թա­յին ժա­ռան­գութիւն, ու­սուցման նիւթ, ազ­գա­յին ինքնու­թեան հա­մար­կումի կա­լուած, իբ­րեւ Հա­յաս­տան-Սփիւռք մեր­ձեցման քա­ղաքա­կան ազ­դակ։ Ներ­կայ էին նաեւ ազատ ունկնդիր-մաս­նա­կից­ներ, ու­սուցիչ­ներ, թարգմա­նիչ­ներ…
Թէեւ գի­տաժո­ղովին հիմ­նա­կան խո­րագի­րը հա­յերէ­նի եր­կու լե­զուա­ճիւ­ղե­րու մեր­ձե­ցումն էր, սա­կայն ան ու­նէր ու­սումնա­սիրու­թեան աւե­լի լայն շրջա­գիծ, երեք նիւ­թե­րու շուրջ՝
- արեւմտա­հայե­րէնի պաշտպա­նու­թիւնը,
- մեր­ձեցման խնդիր­ներ,
- ընդհան­րա­պէս հա­յերէ­նի առ­ջեւ ծա­ռացած մար­տահրա­ւէր­ներ։
Նա­խատե­սուած էին հինգ նիս­տեր, որոնք պի­տի քննար­կէին վե­րոն­շեալ վեր­նա­գիր­նե­րուն տակ հա­յերէն լե­զուի դի­մագ­րա­ւած խնդիր­նե­րը եւ որոնէին լու­ծումնե­ր։
Չո­րեք­շաբթի Յուլիս 29ի առա­ւօտուն, բա­ցու­մը կա­տարեց Սփիւռքի նա­խարա­րու­հի Հրա­նոյշ Յա­կոբեան հե­տեւեալ խօս­քե­րով. «Հա­մոզուած եմ, որ մայ­րե­նի լե­զուի եր­կու ճիւ­ղե­րին նուիրուած այս գի­տաժո­ղովն իր նպաս­տը կը բե­րի մեր լե­զուի միաս­նա­կան զար­գացման ու գոր­ծա­ռու­թեան, պահ­պա­նու­թեան, կա­նոնարկման ու գի­տական ու­սումնա­սիրու­թեան, անա­ղար­տու­թեան պահ­պա­նու­թեան, ու­սուցման խնդիր­նե­րին վե­րաբե­րող նա­խաձեռ­նութիւննե­րի, ծրագ­րե­րի, գոր­ծո­ղու­թիւննե­րի առա­ջադրման ու իրա­գործման հա­մար։
Մօտ 100 տա­րի է, որ Հա­յոց լե­զուի ուղղագ­րութիւ­նը, դրա եր­կու ճիւ­ղե­րի խնդիր­նե­րը դար­ձել են քննար­կումնե­րի առար­կայ։
Հաս­կա­նալի է, որ խօս­քը վե­րաբե­րում է նաեւ Հա­յոց լե­զուին, որը նոյնպէս եղեռ­նա­հարուեց։ Ցե­ղաս­պա­նու­թեան պատ­ճա­ռած ան­դառնա­լի վնաս­նե­րից են նաեւ մեր լե­զուա­կան կո­րուստնե­րը, որոնց յաղ­թա­հար­ման ուղղու­թեամբ շատ անե­լիք­ներ ու­նենք։
Ան­դառնա­լի կորստի մատ­նուեցին տաս­նեակ արեւմտա­հայ բար­բառներ, իր պատ­մա­կան հայ­րե­նիքից եւ բնա­կանոն զար­գացման հնա­րաւո­րու­թիւնից զրկուեց գրա­կան արեւմտահայերէնը, որը ծուէն-ծուէն եղած գո­յամարտ է մղում աշ­խարհի չորս ծա­գերում։ Այն մեծ աջակ­ցութեան կա­րիք ու­նի, քան­զի Սփիւռքում արեւմտա­հայե­րէնն ու­նի հայապահպանական կա­րեւո­րագոյն գոր­ծա­ռոյթ։ Մայ­րե­նին, իրա­ւամբ, տունն է Հա­յի աշխարհի չորս ծա­գերում։
Անու­րա­նալի են լե­զուա­պահ­պա­նու­թեան առու­մով Սփիւռքի կա­ռոյցնե­րի ջան­քե­րը։ Բարձր գնա­հատան­քի է ար­ժա­նի յատ­կա­պէս հայ եկե­ղեցու աջակ­ցութիւնն այդ հար­ցում։ Հայաստանում եւս աշ­խա­տանք­ներ են ծա­ւալուել արեւմտա­հայե­րէնի ու­սումնա­սիր­ման, ուսուցման, դա­սագրքե­րի եւ ու­սումնա­կան այլ նիւ­թե­րի ստեղծման աս­պա­րէզում։ ՀՀ կառավա­րու­թիւնը, ի դէմս Սփիւռքի նա­խարա­րու­թեան, հա­մագոր­ծակցում է գի­տու­թիւննե­րի ազ­գա­յին ակա­դեմիայի, ԲՈՒՀ-ական հաս­տա­տու­թիւննե­րի [ԲՈՒՀ = Բարձրա­գոյն Ուսման Հաս­տա­տու­թիւններ], գի­տամ­շա­կու­թա­յին տար­բեր կազ­մա­կեր­պութիւննե­րի հետ՝ արեւմտահայե­րէնի կի­րառ­ման ոլորտնե­րի ընդլայնման, արե­ւելա­հայե­րէնի եւ արեւմտահայե­րէնի մեր­ձեցման, հայ­րե­նազրկուած եւ կորստի մատ­նուած բար­բառնե­րի նշխար­նե­րը հա­ւաքե­լու եւ ի մի բե­րելու հա­մար։
Մենք պար­տա­ւոր ենք արեւմտա­հայե­րէնը պահ­պա­նել, մեր լե­զուն անա­ղարտ պա­հել եւ ապա­հովել հա­յերէ­նի միաս­նա­կան զար­գա­ցու­մը՝ իբ­րեւ ազ­գա­յին միաս­նութեան պահ­պանման եւ պե­տակա­նու­թեան զար­գացման կա­րեւո­րագոյն գոր­ծօն»։
Ան աւար­տեց իր խօս­քը ամ­փո­փելով գի­տաժո­ղովին նպա­տակը. «Յար­գե­լի բա­րեկամ­ներ, նախաձեռ­նե­լով այս հա­մաժո­ղովը՝ մենք լիայոյս ենք, որ առա­ջադ­րուած խնդրով մտա­հոգ գիտ­նա­կան­ներդ, մտա­ւորա­կան­ներդ, ման­կա­վարժներդ հան­դէս կը գաք իրա­վիճա­կի վերլուծու­թիւննե­րով, դի­տար­կումնե­րով, առա­ջար­կութիւննե­րով, որոնք կը նպաս­տեն լեզուապահ­պա­նու­թեանն աջակ­ցե­լու հա­մալիր ծրագ­րի մշակ­մա­նը, Սփիւռքի հետ գիտակրթա­կան կա­պերի ամ­րապնդմա­նը, արեւմտա­հայե­րէնի դա­սաւանդման, ու­սուցիչ­նե­րի վե­րապատ­րաստման ծրագ­րե­րի եւ մե­թոդ­նե­րի բա­րեփոխ­մա­նը, Հա­յաս­տա­նի Հանրապետութիւնում արեւմտա­հայե­րէնի դա­սաւանդման որա­կական նոր մա­կար­դա­կի ձեռքբեր­մա­նը, հա­յերէ­նի եր­կու ճիւ­ղե­րի հա­մըն­թաց ու միաս­նա­կան զար­գացման, փոխհարստաց­ման ու­ղի­ների մշակ­մա­նը”։
Նա­խարա­րու­հիէն ետք բա­րի գա­լուստի խօս­քով հան­դէս եկաւ նաեւ Գի­տու­թիւններու Ազգային Ակա­դեմիայի նա­խագահ՝ Ռա­տիկ Մար­տի­րոսեանի փո­խարէն՝ ԳԱԱ Հա­յագի­տութեան եւ հա­սարա­կական գի­տու­թիւննե­րու բա­ժան­մունքի ակա­դեմի­կոս-քար­տուղար Եուրի Սու­վա­րեան, որ յատ­կա­պէս ընդգծեց լե­զուի եր­կու ճիւ­ղե­րու կա­նոնա­կարգման եւ բառամ­թերքի հարստաց­ման կա­րեւո­րու­թիւնը: Յատ­կանշա­կան էր իր նշու­մը թէ՝ «առաջիկայում գոր­ծե­լու է հա­յերէ­նի բարձրա­գոյն խոր­հուրդը, որն իր հեր­թին կը նպաս­տի այդ խնդիր­նե­րի լուծմա­նը։ Առ­կայ խնդիր­նե­րը լու­ծե­լու նպա­տակով ՀՀ ԳԱԱ Աճա­ռեանի անուան լե­զուի ինստի­տու­տում ստեղ­ծուել եւ գոր­ծում է արեւմտա­հայե­րէնի բա­ժին»։
Օրուան առա­ջին ելոյթը ունեցաւ Հա­յաս­տա­նի Ազ­գա­յին Ակա­դեմա­յի «Հրա­չեայ Աճա­ռեան» լե­զուի հիմ­նարկու­թեան նա­խագահ՝ Վիկ­տոր Կատ­վա­լեան, «Հա­յոց լե­զուի առ­ջեւ ծա­ռացած մար­տահրա­ւէր­նե­րը ցե­ղաս­պա­նու­թիւնից 100 տա­րի անց» խո­րագ­րեալ զե­կու­ցումով։ Ան անդրա­դար­ձաւ ցե­ղաս­պա­նու­թեան եւ խորհրդա­յին շրջա­նին՝ Ազէր­պայճա­նի մէջ հայ­կա­կան բար­բառնե­րու կո­րուստին՝ լե­զուի զար­գացման ու եր­կու ճիւ­ղե­րու մեր­ձեցման հաս­ցուցած վնաս­նե­րուն: Մաս­նա­ւորա­պէս շեշ­տեց՝ “Գիտաժո­ղովի նպա­տակը գրա­կան լե­զուի մէկ միաս­նա­կան տար­բե­րակ ու­նե­նալը չէ, այլ զար­գացման միաս­նա­կան հե­ռան­կա­րի եւ փոխ­հա­մաձայ­նե­ցուած կա­նոնա­կար­գումն է եւ փոխ­հարստաց­ման ու­ղի­ների մշա­կու­մը եւ դրանց գոր­ծադրումը”:
Երկրորդ խօսք առ­նո­ղը եղաւ սու­րիահայ լե­զուա­բան, ման­կա­վարժ, արեւմտա­հայե­րէնի դա­սագիր­քե­րու հե­ղինակ, եւ այժմ Երե­ւանի Պե­տական Հա­մալ­սա­րանի դա­սախօս Յա­կոբ Չո­լաքեան: Ան հան­դէս եկաւ «Գրա­կան հա­յերէ­նի եր­կու ճիւ­ղե­րու մեր­ձեցման խնդիր­նե­րը սփիւռքա­հայ դպրո­ցի հա­մապա­տաս­խան փոր­ձի լոյ­սին տակ» զե­կու­ցումով: Յ. Չո­լաքեան ի մի­ջի այ­լոց առա­ջար­կեց Հա­յաս­տա­նի դպրոց­նե­րու ծրագ­րին մէջ կա­նու­խէն ընդգրկել արեւմտա­հայ գրող­նե­րու գրա­կանու­թիւնը՝ դա­սական ուղղագ­րութեամբ, որ­պէսզի երա­խանե­րը մատ­ղաշ տա­րիքին ծա­նօթա­նան արեւմտա­հայե­րէնին եւ դա­սական ուղղագ­րութեան։
Աւստրիոյ գի­տու­թիւննե­րու ակա­դեմիայի գի­տաշ­խա­տող Հրաչ Մար­տի­րոսեան զե­կու­ցեց «Խո­հեր ար­դի հա­յերէ­նի խնդիր­նե­րի շուրջ» թե­մայով: Ան անդրա­դար­ձաւ հա­յերէ­նի սո­վետա­կան ուղղագ­րութեան գոր­ծադրու­թեան պատ­ճա­ռով լե­զուի ար­մատնե­րու շտե­մարա­նի նուազու­մի հար­ցին, այդ երե­ւոյ­թը այնքան ալ վնա­սակար չնկա­տելով, պատ­ճա­ռաբա­նելով՝ որ նա­խադա­սու­թիւնը կը բնո­րոշէ բա­ռին իմաս­տը, ու­րեմն, անհրա­ժեշտ չէ տար­բեր ար­մատնե­րով զա­նազա­նել նմա­նաձայն ար­մատնե­րը։ Եւ «Յա­րու­թիւն» ֆիլ­մին վրայ հիմ­նուելով ան ան­տե­ղի նո­րաբա­նու­թիւննե­րու եւ փո­խառու­թիւննե­րու առըն­չուող խնդիր­նե­րու անդրա­դար­ձաւ:
Հ. Մար­տի­րոսեան, իբր եւ­րո­պական մի­ջավայ­րի մէջ ծա­ռայող երի­տասարդ գի­տաշ­խա­տող, սո­վետա­կան դպրո­ցի միակ կարծրա­տիպ ներ­կա­յացու­ցիչն էր այս հա­մագու­մա­րին ըն­թացքին։ Իսկ Լե­ւոն Եզե­կեան, նոյն դպրո­ցի տա­րեց միակ անձնա­ւորու­թիւնն էր, որ իր խօս­քը ըսե­լէ ետք շու­տով հե­ռացաւ դահ­լի­ճէն։
Գի­տաժո­ղովը ըն­թա­ցաւ շատ դրա­կան մթնո­լոր­տի մէջ։ Նոյ­նիսկ վե­րոն­շեալ եր­կու ներ­կա­յացու­ցիչնե­րու ներ­կա­յու­թիւնը անհրա­ժեշտ էր, կար­ծիքնե­րու եւ դիր­քո­րոշումնե­րու, ճա­կատ­նե­րու ամ­բողջա­կան պատ­կեր մը ու­նե­նալու հա­մար։
Եղան հե­տաքրքրա­կան բազ­մա­թիւ զե­կու­ցումներ։ Կա­րելի չէ մէկ առ մէկ բո­լորին անդրա­դառ­նալ։ Առ ի տե­ղեկու­թիւն նշենք որ Ֆրան­սա­յէն սոյն գի­տաժո­ղովին մաս­նակցե­ցան՝ Յա­կոբ Պա­լեան՝ «Փոք­րիկ քայ­լե­րով մեր­ձեցման առա­ջարկներ», Հիլ­տա Գալ­ֆա­յեան-Փա­նոսեան՝ «Արե­ւելա­հայե­րէնի եւ արեւմտա­հայե­րէնի մեր­ձեցման հար­ցի շուրջ լու­ծումը եր­կու ուղղագ­րութիւննե­րու միաս­նա­կանա­ցու­մով, դա­սակա­նի հիմ­քի վրայ», Ար­մի­նէ Գրի­գորեան՝ «Արե­ւելա­հայե­րէնի եւ արեւմտա­հայե­րէնի միատեղ եւ զու­գա­հեռ շփումն ու զար­գա­ցու­մը», Ժի­րայր Չո­լաքեան «Հա­յերէ­նը ֆրան­սե­րէնի շու­քին» խո­րագ­րեալ զե­կոյցնե­րով, որոնց բո­լորն ալ ամ­բողջու­թեամբ պի­տի հրա­տարա­կուին յե­տագա­յին։ Մինչ այդ «Նոր Յա­ռաջ» պի­տի հրա­տարա­կէ կարգ մը շա­հեկան զե­կու­ցումներ որոնք կա­տարուեցան սոյն գի­տաժո­ղովին ըն­թացքին։
Գի­տաժո­ղովի երկրորդ օրուան աւար­տին իր եզ­րա­փակիչ խօս­քին մէջ Սփիւռքի նա­խարա­րու­հին ըսաւ, որ լե­զուի խնդի­րը մեր ազ­գի գերխնդիրն է այ­սօր. եթէ լե­զուն տկար վի­ճակի մէջ է եւ խնդիր­ներ ու­նի, մենք ենք յան­ցա­ւորը։ Ու­րիշ ոչ մէկ ազ­գի, երկրի կամ աշ­խարհա­քաղա­քական երե­ւոյթ չենք կրնար մե­ղադ­րել, քա­նի որ ասի­կա մեր լե­զուն է եւ մենք ենք անոր պա­հապա­նը։ Ան աւել­ցուց որ “սա սկիզբ էր, թե­րեւս առա­ջին գործնա­կան քայլն էր, որ արուեց Հա­յոց լե­զուի եր­կու ճիւ­ղե­րի մեր­ձեցման ուղղու­թեամբ։ Խնդրի լուծման նպա­տակով յա­ջորդ քայ­լը պէտք է լի­նի երեք տար­բեր յանձնախմբե­րի ստեղ­ծումը, որոնք՝ օգ­տա­գոր­ծե­լով տե­ղեկա­տուա­կան արդի հնա­րաւո­րու­թիւննե­րը կ՚աշ­խա­տեն տար­բեր եղա­նակ­նե­րով, նիս­տեր կը հրա­ւիրեն, կը կազմա­կեր­պեն քննար­կումներ, կը հրա­պարա­կեն յօ­դուած­ներ եւ կը ներ­կա­յաց­նեն կոնկրետ առա­ջարկներ ու խնդիր­նե­րի լուծման ու­ղի­ներ”։
Նա­խարա­րու­թիւնը ար­դէն որո­շած է լե­զուա­գիտա­կան տա­րեկան հա­մաժո­ղով կազ­մա­կեր­պել։ 2016ի հա­մաժո­ղով­նե­րու ծրագ­րին մէջ ար­դէն ամ­րագրուած է այս նիւ­թով յա­ջորդ համաժողովին թուակա­նը. ան տե­ղի պի­տի ու­նե­նայ Յու­լի­սին: Նա­խարա­րու­հին նշեց, որ կա­րելի է աւան­դա­կան դար­ձող հա­մաժո­ղով­նե­րէն մէկն ալ կազ­մա­կեր­պել Լի­բանա­նի մէջ՝ Մե­ծի Տանն Կի­լիկիոյ Կաթողիկոսութեան հո­վանա­ւորու­թեամբ։
Ամ­փո­փելով հա­մաժո­ղովը, Հրա­նոյշ Յա­կոբեան կանգ առաւ քա­նի մը կէ­տերու վրայ, որ յառաջի­կային բա­նաձե­ւի տես­քով պի­տի որ­դեգրուի հա­մաժո­ղովին կող­մէ։ Ըստ նախարարուհիին, պի­տի ստեղ­ծուին աշ­խա­տան­քա­յին երեք խումբեր, ամէն մէ­կը որո­շակի նպա­տակով։ Առա­ջինին աշ­խա­տան­քը պի­տի ըլ­լայ արեւմտա­հայե­րէնի խնդիր­նե­րու ուսումնա­սիրու­թիւնը։ Ըստ նա­խա­րա­րուհի­ին, պէտք է ստեղ­ծել արեւմտա­հայե­րէնի զարգացման ծրա­գիր։ Աւելցուց թէ, համաժողովին զա­նազան տե­սակէտ­ներ հնչե­ցին, թէ ինչպէս կա­րելի է զար­գացնել արեւմտա­հայե­րէնը՝ մէ­կը ըսաւ, որ դա­սարան­ներ բա­նանք դպրոց­նե­րու մէջ, ու­րիշ մը՝ դա­սագիր­քեր տպենք, ու­րիշ մը ըսաւ մաս­նա­գէտ­ներ պատրաստենք, հե­ռատե­սիլով հա­ղոր­դումներ ընենք… Բո­լոր առա­ջարկնե­րը ըն­դունե­լի են, կը մնայ ստեղ­ծուելիք աշ­խա­տան­քա­յին խումբին այդ ծրա­գիրը կազ­մե­լը եւ իրենց՝ նախարարութեան ներ­կա­յաց­նե­լը։ Հրա­նոյշ Յա­կոբեան ընդ­գծեց, թէ կա­ռավա­րու­թիւնը միշտ պատ­րաստ է աջակ­ցե­լու որե­ւէ մէկ հար­ցի, զոր կը ներ­կա­յաց­նէ Սփիւռքի նա­խարա­րու­թիւնը:
Երկրորդ աշ­խա­տան­քա­յին խումբը պի­տի զբա­ղի հա­յերէ­նի եր­կու ճիւ­ղե­րու մեր­ձեցման հար­ցե­րով. «Մեր­ձե­ցում ըսե­լով նկա­տի ու­նինք թէ՛ բա­ռամ­թերքի որ­դեգրում, թէ՛ որոշ ար­տա­յայ­տութիւններ, որոնք կրնան արեւմտա­հայե­րէնէն արե­ւելա­հայե­րէն թա­փան­ցե­լով թէ՛ հարստաց­նել լե­զուն եւ թէ զայն մաք­րել ար­դէն ամ­րագրուած օտա­րաբա­նու­թիւննե­րէ։ Պէտք է ստեղ­ծել ելեկտրո­նային ցանց, որու մէջ աշ­խա­տին խումբե­րը եւ ամէն շա­բաթ տե­ղեկատ­ւութիւն կա­տարուի։ Եր­րորդ աշ­խա­տան­քա­յին խումբը պի­տի զբա­ղի ուղղագ­րութեան հար­ցով։ Ուղղագ­րութեան քննարկման հար­ցը այ­լեւս ար­գելք չէ Հա­յաս­տա­նի պե­տական մար­միննե­րուն հա­մար, որոնք պատ­րաստ են լսե­լու եւ ըն­դունե­լու հիմ­նա­ւորուած ու խե­լամիտ առա­ջարկներ, իսկ այդ առա­ջարկնե­րը պի­տի ծնին նման հա­մաժո­ղով­նե­րու ար­դիւնքով. պե­տու­թիւնը պատ­րաստ է աջակ­ցե­լու դա­սական ուղղագ­րութեան հիմ­քի վրայ կա­տարուող ծրագ­րե­րուն», աւել­ցուց նա­խարա­րու­հին:
Ան ընդգծեց, որ հարկ չէ մե­ծաթիւ մար­դիկ ընդգրկել աշ­խա­տան­քա­յին խումբե­րուն մէջ, այլ՝ ամէն մէկ խումբի մէջ պէտք է ըլ­լան չորս-հինգ մաս­նա­գէտ՝ Հա­յաս­տա­նէն եւ Սփիւռքէն։ Այդ աշ­խա­տան­քա­յին խումբե­րը քննար­կումներ կը կա­տարեն եւ առա­ջարկներ կը ներ­կա­յաց­նեն, որոնց ալ ըն­թացք կը տրուի քա­ղաքա­կան որոշ­ման հի­ման վրայ։ Ըստ նախարարուհիին, այ­սօր փաստ է, որ մեր լե­զուն երկփեղ­կուած է։ Ինչ ալ ըսեն, այս մէ­կը փաստ է։ Թէ նա­խապէս ինչ եղած է մեր լե­զուն, պէտք է մէկ կողմ ձգենք եւ այ­սօր խօ­սինք հրա­պարա­կի վրայ եղող մեր լե­զուի մա­սին։ Եր­կու հա­յերէն­ներն ալ պէտք է հա­մաչափ զար­գա­նան. այնպի­սի բան չկայ, որ ըսենք այս մէկ հա­յերէ­նը գոր­ծա­ծուող է, պաշ­տօ­նական լե­զու է, աւե­լի պի­տի զար­գա­նայ. այդպի­սի բան չկայ, եր­կու հա­յերէն­ներն ալ պէտք է զար­գա­նան։
Ան եզ­րա­փակեց ըսե­լով, թէ լե­զուի հիմ­նա­կան կրող­ներն են Մայր Աթոռ Սուրբ Էջ­միածի­նը, Ան­թի­լիասը, Պո­լիսը, Երու­սա­ղէմը, Մխի­թարեան­նե­րը, որ­պէս կեդ­րոններ։ Լե­զուով մտա­հոգ կա­ռոյցնե­րու կար­գին նշեց Հայ­կա­կան բա­րեգոր­ծա­կան ընդհա­նուր միու­թիւնը (ՀԲԸՄ), «Կիւլպէն­կեան» հիմ­նադրա­մը, որոնք ալ կրնան յա­ռաջի­կային դառ­նալ աջա­կից՝ հա­յերէ­նի պահ­պանման մի­տող ծրագ­րե­րուն մէջ։ Ըսաւ, թէ հա­մաժո­ղովէն ետք ինք նա­մակ­ներ պիտի ու­ղարկէ Ամե­նայն Հա­յոց Գա­րեգին Բ. Կա­թողի­կոսին, Մե­ծի Տանն Կի­լիկիոյ Արամ Ա. Կա­թողի­կոսին, եւ պիտի յայտնէ իրենց մտա­հոգու­թիւննե­րը։
Հե­տաքրքրա­կան էր Գի­տաժո­ղովի նիս­տա­վար­նե­րէն Սփիւռքի փոխնա­խարար Սերժ Սրա­պիոնեանի անդրա­դար­ձը՝ սոյն նա­խաձեռ­նութեան ստեղ­ծած հե­տաքրքրու­թեան աս­տի­ճանին մա­սին, նկա­տի ու­նե­նալով Հա­յաս­տա­նի ան­կա­խու­թե­նէն ի վեր հա­յերէ­նի լե­զուա­ճիւ­ղե­րուն եւ յատ­կա­պէս՝ ուղղագ­րութեան հան­դէպ լե­զուա­բան­նե­րու կրքոտ վե­րաբե­րու­մը, հե­ռու գի­տական ու ազ­գա­յին փո­խշա­հաւէտ ռազ­մա­վարա­կան մօ­տեցումնե­րէ։ Ս. Սրա­պիոնեան հաս­տա­տեց լե­զուա­կան հար­ցե­րով զբա­ղող հա­յաս­տանցի հիմ­նա­կան մաս­նա­գէտ­նե­րու հե­տաքրքրու­թեան պա­կասը, ըսելով թէ կը սպա­սէին, որ հե­տաքրքրու­թե­նէն կոտ­րէին դահ­լի­ճին դռնե­րը, բայց այդպէս չե­ղաւ։ Ու­րեմն, ըստ Սրապիոնեանի, կա­րելի է են­թադրել, թէ լե­զուի մա­սին սո­վորա­բար բարձր ամ­պիոն­նե­րէ խօ­սող­նե­րը իրենք զի­րենք գո­վազ­դե­լու նպա­տակ ու­նէին եւ ոչ՝ լե­զուի հար­ցեր լու­ծե­լու, այ­լա­պէս ներ­կայ կը գտնուէին նման կա­րեւոր հա­մաժո­ղովի մը, որ ամ­բողջ հա­յու­թիւնը յու­զող հար­ցեր կը քննար­կէ, այլ խօս­քով՝ լե­զուա­կան ճա­կատա­գիր կը վճռէ։
Սերժ Սրա­պիոնեան նաեւ շնոր­հա­կալու­թիւն յայտնեց ար­տա­սահ­մա­նէն եկած մաս­նա­գէտ­նե­րուն, նշե­լով. «այս հա­մաժո­ղովէն սկիզբ պի­տի առ­նէ հա­յու­թեան լե­զուա­կան ճա­կատագ­րի հիմ­նա­կան որոշ հար­ցե­րու լու­ծումը»։
Գի­տաժո­ղովին ստեղ­ծած հե­տաքրքրու­թեան վե­րաբե­րեալ այս անդրա­դար­ձը կա­րեւոր էր։ Կա­րելի է ըսել, որ Սփիւռքի շա­հագրգիռ կող­մե­րէն ալ նոյնքան հե­տաքրքրու­թեան պա­կաս կը նկա­տուի։ Պա­րագան էր աւան­դա­կան կու­սակցու­թիւննե­րու, հա­մահայ­կա­կան կազ­մա­կեր­պու­թիւննե­րու, որոնք թէ՛ Սփիւռքի եւ թէ Հա­յաս­տա­նի մէջ ու­նին կա­ռոյցներ, մաս­նա­ճիւ­ղեր, որոնք կը վա­րեն դպրոց­ներ, ամէն օր կ՚ապ­րին լե­զուա­ճիւ­ղե­րու բա­խումնա­լի տագ­նա­պը։ Պա­րագան էր նաեւ Առա­քելա­կան եկե­ղեց­ւոյ՝ իր եր­կու կա­թողի­կոսու­թիւննե­րով, պատ­րիար­քութիւննե­րով, թե­մերով, դպրե­վան­քե­րով, դա­րաւոր հայ­կա­կան մա­տենա­գիտա­կան ծի­սական աւան­դութեամբ, որոնք նոյնպէս բա­ցակայ էին, լուռ։
Ան­շուշտ որոշ չա­փով ըմբռնե­լի է Սփիւռքի կարգ մը հաս­տա­տու­թիւննե­րու «հե­տաքրքրու­թեան պա­կասը», իբր հե­տեւանք վե­րապա­հու­թեան, անվստա­հու­թեան կամ յու­սալքու­թեան։ Հա­յաս­տա­նեան կող­մը անար­դար կեր­պով այս նիւ­թով Սփիւռքի նա­խան­ձախնդրու­թիւ­նը մեկ­նա­բանած է իբր Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պետու­թեան ուղ­ղագ­րա­կան փո­փոխու­թիւն պար­տա­դրե­լու ճիգ: Ու­րեմն, բա­ցի մի քա­նի մտա­ւորա­կան­նե­րէ, ձե­ւով մը ամե­նու­րէք «հե­տաքրքրու­թեան պա­կաս» մը կը տի­րէ այս կա­լուա­ծին մէջ։
Նիւ­թը յոյժ կեն­սա­կան ու մաս­նա­գիտա­կան ըլ­լա­լով հան­դերձ, կ՚են­թադրէ լե­զուա­գիտա­կան լայ­նա­միտ եւ ար­դիական մշա­կոյթ, քա­ղաքա­կան կամք ու որո­շում։ Սփիւռքի նա­խարա­րու­թեան եւ Գի­տու­թեան Ազ­գա­յին Ակա­դեմիայի նա­խաձեռ­նութեան ետին կ՚ընդնշմա­րուի բարձր մա­կար­դա­կի պե­տական քա­ղաքա­կան դիր­քո­րոշ­ման փո­փոխու­թիւն, որ ուղղագ­րա­կան խնդի­րէն ան­դին կը հե­տապնդէ աւան­դա­կան Սփիւռքի եւ նո­րաս­տեղծ գա­ղութնե­րու հետ կրթա­կան, մշա­կու­թա­յին եւ քա­ղաքա­կան բազ­մա­դէմ յա­րաբե­րու­թիւններ ու նպատակներ։

«Նոր Յառաջ», 29 Օգոստոս 2015

1 comment:

  1. Հրաչ ՄարտիրոսյանOctober 12, 2015 at 5:10 AM

    Հարգելի պրն Ժիրայր Չոլաքեան, զարմացած և վշտացած եմ ինձ ու իմ զեկուցումը ներկայացնող Ձեր տողերից։ Կփորձեմ շարադրել վերաբերմունքս։

    Դուք գրում եք. «Հ. Մարտիրոսեան, իբր եւրոպական միջավայրի մէջ ծառայող երիտասարդ գիտաշխատող, սովետական դպրոցի միակ կարծրատիպ ներկայացուցիչն էր այս համագումարին ընթացքին։ Իսկ Լեւոն Եզեկեան, նոյն դպրոցի տարեց միակ անձնաւորութիւնն էր, որ իր խօսքը ըսելէ ետք շուտով հեռացաւ դահլիճէն»։

    Սա նման է ճակատներ ձևավորելուն ու պիտակներ փակցնելուն։ Ինչու՞ «սովետական դպրոցի կարծրատիպ ներկայացուցիչ»։ Մի՞թե սովետական կարծրատիպերից ազատ որևէ մարդ չի կարող այն կարծիքն ունենալ, որ արևելահայերենի համար նպատակահարմար չէ (կամ՝ արդեն ուշ է) հին ուղղագրությանը վերադառնալը։ Ես իմ թերթոնի (handout) 14-րդ կետում ընդգծել եմ, որ այս պահին էական չեմ համարում «1922/1940 ուղղագրական ռեֆորմի նպատակահարմարության հարցը, քաղաքական աստառը, Մակինցյանի հեռահար նպատակը և այլն», գնահատականներ չեմ տալիս, այլ միայն մտահոգված եմ կոնկրետ ներկայով՝ հիմա այդ քայլի նպատակահարմար լինել-չլինելու հարցով, և այդ կապակցությամբ ձևակերպել եմ իմ տեսակետը՝ առանց պիտակավորելու հակադիր տեսակետը։ Մի՞թե չէիք կարող պարզապես չեզոք կերպով ներկայացնել իմ կարծիքը։ Եթե ես կարծում եմ, որ հին ուղղագրության վերադառնալը ուշ է և կվնասի մարդկանց գրագիտության վիճակը, ուրեմն պարտադիր պետք է պիտակավորվեմ որպես «սովետական դպրոցի կարծրատիպ ներկայացուցի՞չ»։ Ուրեմն՝ այդ պիտակից խուսափելու համար պարտադիր պետք է կողմնակից լինել հին ուղղագրության վերադարձի՞ն, չի կարելի՞ այլ կարծիք ունենալ, բայց՝ չպիտակավորվել։

    Իմ մասին գրում եք. «Ան անդրադարձաւ հայերէնի սովետական ուղղագրութեան գործադրութեան պատճառով լեզուի արմատներու շտեմարանի նուազումի հարցին, այդ երեւոյթը այնքան ալ վնասակար չնկատելով, պատճառաբանելով՝ որ նախադասութիւնը կը բնորոշէ բառին իմաստը, ուրեմն, անհրաժեշտ չէ տարբեր արմատներով զանազանել նմանաձայն արմատները»։ Ես ոչ թե խոսել եմ բառամթերքի նվազման վնասակար չլինելու մասին, այլ՝ որ նվազում առհասարակ տեղի չի ունեցել. հնչյունական և/կամ ուղղագրական փոփոխությունների հետևանքով արմատներ չեն կորչում, այլ ընդամենը դառնում են համանուններ։ ՍԷՐ-ը ժամանակի ընթացքում հնչողությամբ նույնացել է կաթի ՍԵՐ-ին և նոր ուղղագրության համաձայն դարձել է նրան համանուն։ Բայց այդ բառը կա՛, ոչ մի տեղ էլ չի՛ անհետացել։ (Մանավանդ որ, ի դեպ, հոլովական հարացույցով էլ հստակ տարբերակվում է. սեռական հոլ. սիրո vs. սերի):

    Տխուր է հետևյալ հատվածը.
    «Գիտաժողովը ընթացաւ շատ դրական մթնոլորտի մէջ։ Նոյնիսկ վերոնշեալ երկու ներկայացուցիչներու ներկայութիւնը անհրաժեշտ էր, կարծիքներու եւ դիրքորոշումներու, ճակատներու ամբողջական պատկեր մը ունենալու համար»։

    ReplyDelete